نسخهء ه
( SUPPLEMENT PERSAN 1563 )
نسخهايست تقريبا كامل به قطع وزيرى به خطّ نستعليق بسيار خوش به قلم كاتبى جعفر آصفى نام و مشتمل بر 199 ورق كه 398 صفحه باشد هر صفحهاى 17 سطر . و تاريخ كتابت آن درست معلوم نيست ولى از وضع خطّ و كاغذ و ساير خصوصيّات واضح است كه بسيار جديد و قطعا مقدّم بر قرن دوازدهم هجرى نيست . اين نسخه با صرفنظر از اشعار و عبارات عربى كه به غايت ملحون و غير منتفع به است روى هم رفته نسخه صحيح متقنى است و مخصوصا كلمات مغولى را به عكس اكثر نسخ غالبا صحيح و با تمام نقط نوشته است . اين نسخه نيز مانند نسخه د ما بين جلد اوّل و دوّم جهانگشاى در كتابت تفكيك ننموده و هيچ فصلى بين آن دو نگذارده است و در آخر جلد دوّم حاليّه ( ورق
a
168 ) نوشته : « بعونه تعالى تمّ المجلّد الأوّل فى شهر رجب المرجّب سنه 659 » . و از اين عبارت ( بر فرض صحّت نسخه و عدم سهو ناسخ ) ظاهرا چنين استنباط مىشود كه اين جمله عين عبارت آخر نسخهء منقول عنها بوده است و بنابراين فرض نسخهء منقول عنها بسيار قديم و در عصر مصنّف استنساخ شده بوده است « 1 » . اين نسخه مشتمل است
هامش
ديباچهاى در بين نيست و بغتة بدون هيچگونه فصل و امتيازى بين دو جلد از تاريخ جغتاى ( در آخر جلد اوّل كنونى ) به تاريخ خوارزمشاهيّه ( ابتداى جلد دوّم كنونى ) مىجهد . و ديگر آنكه سه نسخه از نسخ كتابخانهء ملّى پاريس يعنى د ه و به خصوص ه كه ظاهرا از روى نسخهء قديمى معاصر مصنّف استنساخ شده است همه جلد اوّل و دوّم را يك جلد فرض كرده و در آخر جلد دوّم نوشتهاند « تمام شد مجلّد اوّل » چنان كه تفصيل آن در متن مذكور است . حال اين قرائن متناقضه را به چه حمل توان كرد و جمع بين آنها چگونه توان نمود ؟ به نظر راقم سطور چنين مىرسد كه جهانگشاى در اصل تقسيمى كه خود مصنّف كرده بود آن را در دو جلد قرار داده بوده است ولى بعدها نسّاخ براى سهولت استنساخ و تفكيك اجزاء متقاربة المقدار كتاب از يكديگر جلد اوّل را كه حجما دو مقابل جلد دوّم ( يعنى جلد سوّم حاليّه ) بوده و مشتمل بوده بر تاريخ دو طبقهء مستقلّ از ملوك يعنى خوارزمشاهيّه و مغول آن را از مفصل بين اين دو تاريخ مختلف مواضعة به دو جلد تفكيك كردهاند و جهانگشاى را در سه مجلّد متقاربة الحجم استنساخ مىكردهاند و به تدريج نسخ جهانگشاى به همين نمط مشهور شده است مگر قليلى از نسخ كه همچنان به قرار اصل در دو جلد نوشته شدهاند چون د و ه . و اين احتمال گويا اقرب احتمالات باشد به واقع .
( 1 ) - مسيو بلوشه در فهرست نسخ شفر ص 134 و در فهرست نسخ فارسى كتابخانهء ملّى پاريس ص 281 و پرفسور برون در مقالهء سابق الذّكر خود در روزنامهء انجمن هميونى آسيائى سال 1904 ص 31 نوشتهاند كه تاريخ كتابت اين نسخه سنهء 1259 است . و آن سهو است . فقط تاريخى كه در اين نسخه دارد همين است كه در متن مذكور شد يعنى « شهر رجب سنه 659 » و گويا مسيو بلوشه فرض كرده است كه چون اين نسخه با اين تازگى خطّ و جدّت اسلوب البتّه نمىتواند تاريخ كتابتش بدين قديمى باشد پس لابدّ سنهء 659 سهو