حشو و زوايد فوقالعادهء خارج از موضوع چنان كه فقط ديباچهء آن قبل از شروع در تاريخ 37 ورق بزرگ است « 1 » از جملهء 179 ورق مجموع كتاب ، و يك خاتمهء مفصّلى قريب 25 ورق « 2 » در آخر كتاب ملحق است در آداب منادمت و شطرنج و نرد و علم خطّ و غيرها . و در متن تاريخ نيز آن اندازه اشعار و امثال فارسى و عربى و احاديث و كلمات قصار و مواعظ حكما و قصايد طوال از خود در مدح سلطان غياث الدّين كيخسرو و نحو ذلك به عنف و غالبا بدون ادنى مناسبتى با سابقه و لاحقهء كلام گنجانيده كه اغلب اوقات رشتهء اصل تاريخ به كلّى از هم مىگسلد و زمام سوق حكايت از دست خواننده رها مىشود . و هرچند اصل انشاء كتاب بسيار متين و سلس و يكى از بهترين اساليب انشاء فارسى است و نيز موضوع كتاب و اطّلاعات نفيسهء مضمّنه در آن در باب خود عديم النّظير است چه مصنّف خود معاصر سلجوقيّه و خطّاط و نقّاش مخصوص سلطان طغرل آخرين سلجوقيّهء عراق بوده است ولى بدبختانه چنان كه گفتيم به واسطهء اكثار از ادخال حشو و زوايد در هر قدم و افراط از ايراد جمل معترضه در هر موقع فىالواقع اين كتاب بدين نفيسى تا اندازهاى كسالتانگيز و ملالآور شده است . و ظاهرا به همين ملاحظه بوده است كه با وجود آنكه خود مصنّف در ديباچه توصيهء اكيد در عدم اختصار كتاب خود نموده چنان كه گويد « 3 » : « و دعا گوى دولت ابو بكر محمّد بن سليمان الرّاوندى تاريخهاء دولت سلاطين آل سلجوق مىنويسد بر سبيل اختصار و صدهزار لعنت به جان و خانومان و زن و فرزندان آنكس مىفرستد كه ازين كتاب حرفى يا كلمهاى حذف كند يا زيادت و نقصانى نويسد يا طعنى زند و تصرّفى كند » مع ذلك تا آنجا كه در نظر است دو نفر تاكنون به اختصار اين كتاب پرداخته و دو تأليف مجدّد از آن ساختهاند از اين قرار :
اوّل - همين رساله كه در آخر اين نسخهء جهانگشاى محلق است و نام مختصر ( به كسر كاف ) و تاريخ اختصار معلوم نيست . مختصر اوّلا تمام ديباچهء كتاب ( 74 صفحهء بزرگ ) را به كلّى حذف كرده و به جاى آن ديباچهء مختصرى به قدر نيم صفحه فقط گذارده است .
ثانيا تمام خاتمهء كتاب ( 50 صفحهء بزرگ ) را نيز به كلّى حذف كرده است . ثالثا جميع حشو و زوايد را از قصايد و اشعار و امثال و كلمات قصار و غيرها به كلّى اسقاط نموده است . ولى از اينها گذشته در سوق اصل تاريخ عين عبارت راحة الصّدور را كما هى بدون يك كلمه بل يك حرف كم و زياد همه جا محفوظ داشته است و به قدر نقطهاى تصرّف و
هامش
در ترتيب اوراق از قرار ذيل است : 153 ، 161 ، 155 - 160 ، 154 ، 162 .
( 1 ) - اوراقb1 -b37 .
( 2 ) - اوراقa154 -a179 .
( 3 ) - صفحهb28 .