خصايص رسم الخطّى اين نسخه - مهمّات خصايص رسم الخطّى اين نسخه از قرار ذيل است :
1 - با وجود توغّل اين نسخه در قدم ( سنهء 689 ) ذالهاى فارسى « 1 » كه در اغلب نسخ معاصره و متأخّره از اين تاريخ از جهانگشاى و غير آن الى حدود سنهء 800 هجرى همه جا ذال با نقطه مسطور است . در اين نسخه غالبا ( به استثناى قليلى مثل جذا و كوذك و پذر و نيافريذ و نحو ذلك ) ذال بىنقطه مطابق تلفّظ كنونى ايران نوشته شده است . و از اينجا مىتوان استنباط نمود كه معجم خواندن و نوشتن ذالهاى فارسى در جميع بلاد فارسى زبان تعميم نداشته است و ظاهرا اين نسخه در يكى از نواحى نوشته شده كه حتّى در آن عصر نيز غالب ذالهاى معجمهء فارسى را مانند كنون دال مهمله مىخوانده و مىنوشتهاند و مؤيّد اين احتمال يعنى اينكه اعجام ذال فارسى در آن عصر در جميع نواحى فارسى زبان تعميم نداشته آنست كه شمس الدّين محمّد ابن قيس الرّازى در كتاب المعجم فى معايير اشعار العجم كه در حدود سنهء 630 تأليف شده گويد « 2 » : « و در زبان اهل غزنين و بلخ و ماوراءالنّهر ذال معجمه نيست و جمله دالات مهمله در لفظ آرند چنانك گفتهاند :
از دور چو بينى مرا بدارى * پيش رخ رخشنده دست عمدا
چون رنگ شراب از پياله گردد * رنگ رخت از پشت دست پيدا »
و از اين تعبير « در لفظ آرند » به طور وضوح معلوم مىشود كه غير اهالى غزنين و بلخ
هامش
( 1 ) - ذال معجمهء فارسى در كلمات فارسى در دو موضع است : 1 - هرگاه ما قبل آن متحرّك باشد چون آمذ و باشذ و بذ و بسّذ و موبذ و زمرّذ و نحوها كه بلا استثنا ذال معجمه است . 2 - هرگاه ما قبل آن يكى از حروف علّه باشد چون افتاذ و باذ و قباذ و آباذ و استاذ و بوذ و نموذ و بيذ و كشيذ و رسيذ و رفتيذ و گفتيذ و نحوها كه نيز بلااستثنا ذال معجمه است .
امّا دال فارسى فقط در يك موضع است و آن وقتى است كه ما قبل آن ساكن و از حروف صحيح باشد چون مرد و كرد و آورد و دزد و مزد و پسند و كمند و غير ذلك كه بلا استثنا دال مهمله است . و در بلاد فارسى زبان به استثناى بعضى نواحى كه در متن اشاره بدان شده است تا قرن ششم و هفتم بل هشتم هجرى ما بين دال و ذال فارسى كه اكنون به دست است و قبل از قرن هشتم هجرى استنساخ شده است ذالهاى فارسى عموما با نقطه مسطور است . ولى از حدود قرن هشتم هجرى به بعد به جهات نامعلوم به تدريج اين تمييز از ميانه برداشته شد و ذالهاى معجمه متدرّجا به دالهاى مهمله مبدّل شد و اكنون در ايران جميع ذالهاى فارسى را دال مهمله خوانند و نويسند به استثناى قليلى از كلمات چون گذشتن و گذاشتن و پذيرفتن و آذر و آذربايجان و غيرها .
( 2 ) - كتاب المعجم فى معايير اشعار العجم طبع پروفسور برون و راقم سطور ص 192 .