آن را در عقد كتابت نتواند كشيد تا بدانچه رسد كه از روى هوس محرّر اين كلمات را با آنكه طرفةالعينى زمان تحصيل ميسّر نيست چه مگر در اسفار بعيد يك ساعت در فرصت نزول اختلاسى مىكند و آن حكايات را سوادى مىنويسد . » از اينجاست كه مىبينيم مواضع مختلفهء كتاب در تاريخهاى متفاوته نوشته شده است مثلا از ديباچهء جلد اوّل و جلد سوّم كتاب صريحا معلوم مىشود كه منكو قاآن در حين تأليف كتاب ( يعنى آن موضع از كتاب ) در حيات بوده است و وفات منكو قاآن در اواخر سنهء ستّ و خمسين و ستّمائة « 1 » يا اوايل سنهء سبع و خمسين و ستّمائة « 2 » بوده است ، و حال آنكه در اواسط جلد اوّل كتاب بعد از فتح سمرقند و بخارا گويد « 3 » : « تا چنانك غايت وقت كه شهور سنهء ثمان و خمسين و ستّمائة است عمارت و رونق آن بقاع بعضى با قرار اصلى رفته و بعضى نزديك شده . » و در دو موضع در جلد اوّل در حقّ پدر خود بهاء الدّين محمّد كه در سنهء 651 وفات نمود اينطور دعا مىكند « 4 » : « لا زالت دوحة الفضل بمكانه ناضرة و عيون المكارم اليه ناظرة » يا اينطور « 5 » : « مدّ اللّه فى عمره مدّا و جعل بينه و بين النّوائب سدّا » يعنى بهطورىكه صريح است در اينكه پدرش در حين تأليف اين مواضع در حيات بوده است و حال آنكه در اواخر جلد دوّم « 6 » تصريح به وفات پدر خود مىكند .
در هر صورت از مقايسهء مواضع مختلفهء كتاب با يكديگر نتيجه اين مىشود كه شروع مصنّف در تأليف كتاب در حدود سنهء 650 يا 651 بوده است چه از طرفى سنهء 650 كه تاريخ رسيدن مصنّف است در قراقورم به حضور منكو قاآن ، صريحا در ديباچهء جلد اوّل ( ص 106 ) مذكور است پس شروع وى به تأليف مقدّم بر سنهء 650 نمىتواند باشد . و از طرف ديگر پدرش بهاء الدّين محمّد متوفّى در سنهء 651 در وقت تأليف اوايل كتاب در حيات بوده است . پس مؤخّر از سنهء 651 نيز نمىتواند باشد . و ديگر آنكه تولّد مصنّف چنان كه گذشت در سنهء 623 بوده است و به تصريح خود وى در ديباچه ( ص 112 ) سنّ وى در وقت تأليف آن موضع 27 سال بوده است پس بالضّرورة تأليف ديباچه در حدود سنهء 650 يا 651 واقع مىشود . و باز از طرف ديگر آخرين تاريخى كه در تضاعيف كتاب
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به وصّاف طبع بمبئى ص 11 .
( 2 ) - رجوع كنيد به تاريخ گزيده طبع ادوارد برون ص 579 ، - و در جامع التّواريخ طبع بلوشه ص 335 گويد كه وفات منكو قاآن در سال موغائيل موافق محرّم [ يعنى در سال موغائيل كه ابتداى آن واقع بوده در محرّم ] سنهء خمس و خمسين و ستّمائة بود ، و بنابراين قول وفات وى در سنهء 655 يا اوايل سنهء 656 واقع مىشود .
( 3 ) - ص 182 از جلد مطبوع حاضر .
( 4 ) - ص 109 از جلد حاضر .
( 5 ) - ايضا ص 112 .
( 6 ) - آ صفحه 563 .