ملوك جهان به دو » ( ص 135 - 139 از جهانگشاى مطبوع حاضر ج 1 مطابق با ورق
a
32 -
b
33 از مسالك الأبصار ج 3 نسخهء پاريس « 1 » ، و ديگر فصل معنون به « ذكر قواعدى كه چنگز خان بعد از خروج نهاد و ياساها كه فرمود » باختصار . ( ص 126 - 135 از جهانگشاى ج 1 مطابق با ورق
b
33 -
b
36 از مسالك الأبصار ج 3 ) ، و ديگر فصل معنون به « ذكر ابناء چنگز خان » باختصار . ( ص 139 - 141 از جهانگشاى ج 1 مطابق ورق
b
36 -
b
37 از مسالك الأبصار ج 3 ) .
و همچنين تاريخ گزيده و تاريخ بناكتى و روضة الصّفا و حبيب السّير و ساير تواريخ متأخّره جميعا فصول بسيار از جهانگشاى در كتب خود نقل نمودهاند ؛ چه در تاريخ خوارزمشاهيّه و اسماعيليّه و مغول تعويل متأخّرين تقريبا فقط بر جهانگشاى و جامع التّواريخ و وصّاف بوده است لاغير .
2 - وضع و ترتيب جهانگشاى
كتاب جهانگشاى مشتمل است بر سه جلد « 2 » :
جلد اوّل بعد از ديباچهء طويل مشتمل است بر فصلى در عادات و رسوم مغول قديم و فصلى در قوانين موضوعهء چنگيز خان معروف به ياساى چنگيزى . پس از آن شروع مىكند به تاريخ چنگيز خان و خروج وى و فتوحات وى در ممالك اويغور . و اينجا فصلى در تاريخ اقوام اويغور و عوايد و رسوم و معتقدات ايشان مندرج است در غايت اهمّيّت .
پس از آن به طور تفصيل بحث مىكند از فتوحات قشون چنگيز خان در ماوراءالنّهر و ايران و قتل و نهب و تخريب آن بلاد و برانداختن مملكت خوارزمشاهيان و ساير وقايع تا وفات چنگيز خان ( سنهء 615 - 624 ) و تاريخ سلطنت اوكتاىقاآن بن چنگيز خان ( سنهء 626 - 639 ) و حكايات جود و كرم وى به اشباع تمام و دورهء نيابت سلطنت توراكينا خاتون مادر كيوك خان ( سنهء 639 - 643 ) ، و سلطنت كيوك خان بن اوكتاىقاآن ( سنهء 643 - 644 ) . سپس به فصلى دو به غايت مختصر در تاريخ توشى ( چوچى ) و جغتاى دو پسر چنگيز خان جلد اوّل را ختم مىنمايد .
هامش
( 1 ) -Arabe 2325 .( 2 ) - سابقا گفتيم كه بلوشه توهّم كرده است كه جهانگشاى چهار جلد است ، و بعضى توهّم كردهاند كه جهانگشاى دو جلد است به اين معنى كه جلد اوّل و دوّم را معا يك جلد فرض مىكنند و جلد سوّم را جلد ديگر و ما بعد از اين در شرح نسخهء د از نسخ جهانگشاى ثانيا در اين موضوع بحث خواهيم نمود .