جلد دوّم شروع مىكند بدون مقدّمه به تاريخ خوارزمشاهيّه و وقايع احوال اين طبقه به خصوص سلاطين اخير ايشان را به اشباع تمام ذكر مىكند و در ضمن سوق تاريخ اين سلسله فصلى مفيد در تاريخ ملوك كفّار ترك معروف به ملوك قراختاى و گورخانيّه كه قريب نود و پنج سال « 1 » از حدود سنهء 512 - 607 در ماوراءالنّهر و تركستان شرقى از جيحون الى حدود كاشغر و ختن و بلاساغون سلطنت نمودند و اغلب ملوك الطّوائف ترك مسلم آن نواحى معروف به ملوك افراسيابيّه و خانيّه و ايلك خانيّه و آل خاقان ( بر حسب اختلاف تعبير مؤرّخين ) كه مدّت دويست و اند سال بعد از سامانيّه و قبل از مغول در ماوراءالنّهر و تركستان سلطنت نمودند در تحت حمايت ايشان درآمدند و چند تن از سلاطين خوارزمشاهيّه نيز باجگزار ايشان گرديدند مندرج است و اين فصل نيز به غايت مهمّ است . و در اواخر اين جلد تاريخ سرگذشت حكّام و شحنگان مغول را كه از عهد اوكتاىقاآن الى ورود هولاكو به ايران ( سنهء 626 - 653 ) در ايران و مضافات حكمرانى نمودند چون جنتمور و نوسال و گرگوز و امير ارغون با شرح و بسط تمام ذكر نموده ، جلد ثانى را به همينجا ختم مىنمايد « 2 » .
جلد سوّم شروع مىكند به شرح وقايع تاجگذارى و جشن جلوس منكو قاآن بن تولى بن چنگيز خان ( سنهء 649 ) و بعضى وقايع اوايل ايّام سلطنت او . پس از آن تفصيل حركت هولاكو به بلاد ايران ( سنهء 653 ) و قلع و قمع اسماعيليّه را مشروحا ايراد نموده سپس با بسط تمام از تاريخ ملوك اسماعيليّه الموت و شرح مذهب اين طايفه و سرگذشت احوال ايشان از آغاز ظهور سخن رانده جلد سوّم را به ذكر آخرين پادشاه اين سلسله و انقراض ايشان به دست هولاكو ختم مىنمايد ( سنهء 655 « 3 » ) . و در بعضى نسخ جهانگشاى در آخر جلد سوّم فصلى در شرح واقعهء فتح بغداد به دست هولاكو تأليف خواجه نصير الدّين طوسى كه به طريق ذيل به جهانگشاى ملحق نموده موجود است و از غالب نسخ مفقود .
و فىالواقع جاى افسوس است كه مصنّف كه تا سنهء 681 يعنى تا قريب مدّت 27 سال بعد از انقراض اسماعيليّه در حيات بوده است و خود به شخصه در فتح بغداد و
هامش
( 1 ) - آ صفحه 367 و 443 .
( 2 ) - كاترمر توهّم كرده است كه جهانگشاى حاضر دو جلد است و جلد اوّل آن را عبارت از مجموع جلد اوّل و دوّم فرض كرده و جلد دوّم را عبارت از جلد سوّم و شرح اين فقره در وصف نسخهء د خواهد آمد .
( 3 ) - نسخهء آ صفحه 779 .