غالب وقايع عظام سلطنت هولاكو و اباقا و تكودار حضور داشته است و با فضل و هنرى كه در شيوهء كتابت و صنعت تأليف دارا بوده و اين كتاب بهترين شاهد آن است با وجود اينها وقايع اين دورهء طويل 27 ساله را به كلّى در بوتهء اهمال گذارده و به هيچ وجه آنها را به قلم خود تقييد ننموده است و علّت اين سكوت را جز بر استغراق تمام اوقات وى به وظايف حكومت بغداد كه بلافاصله بعد از فتح به وى محوّل گرديد و تا آخر عمر در آن منصب باقى بود به چيز ديگر ظاهرا حمل نمىتوان نمود « 1 » .
3 - تاريخ تأليف جهانگشاى
چنان كه از قراين مستفاد مىشود مصنّف اين كتاب را منظّما در سنه يا سنوات معيّنى تأليف ننموده است بل به واسطهء كثرت اشتغال وى به امور ديوانى و توغّل وى در اسفار بعيده و عدم استقرار وى در مكان معيّن چنان كه گذشت « 2 » ، هر قطعهاى يا قطعاتى از كتاب را بدون نظم در وقتى از اوقات مختلسهء خود كه وى را اندك فرصتى دست مىداده مىنوشته است چنان كه خود بعد از اشاره به فتح بلاد خراسان و قتل و اسر سكنهء آن به دست مغول گويد « 3 » : « و اگر فارغدلى باشد كه روزگار بر تعليق و تحصيل مصروف كند و همّت او بر ضبط احوال مشغول باشد در زمانى طويل از شرح يك ناحيت تفصّى نكند و
هامش
( 1 ) - كاترمر در ص 233 از « كنوز مشرقيّه » به همين ملاحظات مذكوره و به علّت آنكه به اقرار خود جز يك نسخه فقط از جهانگشاى ( نسخهء د ) در دست نداشته چنين توهّم نموده است كه جهانگشاى علاوه بر مجلّدات حاليّه مجلّدات ديگر نيز داشته است و مىگويد : « چگونه تصوّر مىتوان كرد كه مصنّف كه تا سنهء 681 در حيات بوده است تاريخ خود را يكمرتبه اينطور ابتر بگذارد و اين همه وقايع مهمّهء سلطنت هولاكو و اباقا را تحت السّكوت بگذراند و ديگر آنكه علاء الدّين چنان كه خود گويد قصد اصلى وى از تأليف جهانگشاى تخليد آثار عهد منكو قاآن بوده است و حال آنكه در اين كتاب جز وقايع اوايل ايّام سلطنت وى چيز ديگرى ملاحظه نمىشود الخ . » و اين فقرات كلّا اجتهاد مقابل نصّ است از كاترمر چه علاوه بر آنكه جميع نسخ جهانگشاى موجوده در عالم به همين وضع و ترتيب مذكور در متن است و همه به تاريخ آخرين پادشاه اسماعيليّه ختم مىشود ( رجوع كنيد به مقالهء پرفسور ادوارد برون در وصف اجمالى بعضى نسخ جهانگشاى در روزنامهء انجمن همايونى آسيائىJ . R . A . S .ماه ژانويه 1904 ص 27 - 43 كه در آنجا چهارده نسخه از نسخ جهانگشاى را كه در كتابخانههاى معروف اروپا موجود است وصف و با يكديگر مقايسه نموده و رئوس فصول و ابواب همهء آنها را مسطور داشته است ) دلايل قطعيّهء ديگر نيز به دست است كه هرگز جهانگشاى بيش از سه جلد ( يا دو جلد به عقيدهء كاترمر چنان كه در حاشيهء سابق گذشت ) نداشته و به همين جائى كه جلد سوّم بدان ختم مىشود يعنى به تاريخ قلع و قمع اسماعيليّه در سنهء 655 ختم مىشده است و ما مشروحا اين دلايل را سابقا در ص 62 ح 2 ذكر نموديم و اينجا به تكرار آن نمىپردازيم .
( 2 ) - رجوع كنيد به ص 23 .
( 3 ) - ص 222 از جلد مطبوع حاضر .