به زبان عربى است و اختصارى است به قلم خود مؤلّف از تاريخ كبير سريانى سابق الذّكر فصول طوال عينا يا ملخّصا از جهانگشاى نقل و ترجمه نموده است ( بدون تصريح به نقل ) ، و به طور اجمال آنچه معلومات در تاريخ مختصر الدّول راجع به تاريخ خوارزمشاهيّه و مغول و اسماعيليّه تا سنهء 655 مسطور است مطلقا منقول از جهانگشاى است « 1 » .
ديگر صفىّ الدّين محمّد بن علىّ بن محمّد بن طباطبا المعروف بابن الطّقطقى صاحب الكتاب الفخرى كه در سنهء 701 تأليف شده و شرح آن سابقا گذشت « 2 » چندين فقره به اسم و رسم از جهانگشاى نقل نموده است « 3 » .
ديگر شهاب الدّين احمد بن يحيى بن فضل اللّه الكاتب الدّمشقىّ المتوفّى سنة 749 صاحب كتاب « مسالك الأبصار فى ممالك الأمصار » در بيست مجلّد بزرگ كه قسمت عمدهء آن در تاريخ و جغرافى است « 4 » و در سنه 738 تأليف شده است « 5 » . در جلد سوّم از كتاب مذكور چندين فصل به اسم و رسم از كتاب جهانگشاى به عربى ترجمه نموده است از جمله فصل معنون به « ذكر خروج چنگز خان و ابتداى انتقال دولت و مملكت
هامش
الى سنهء 683 و ختم مىشود به سلطنت ارغون بن اباقا بن هولاكو و آخرين واقعهاى كه در آن مذكور است حكايت قتل شمس الدّين جوينى برادر عطا ملك است . اين كتاب چنان كه در متن گفتيم تعريب و اختصارى است به قلم خود مؤلّف از كتاب كبير خود در تاريخ عالم كه به زبان سريانى است و چون مؤلّف معاصر مغول بوده و در مراغه در قرب جوار دربار ايشان مىزيسته در خصوص تاريخ مغول بسط مخصوصى در كتاب خود داده است و كتاب وى با وجود اختصار آن از نقطهء نظر تاريخ عالم عموما و تاريخ مغول خصوصا اهمّيّت بسيار دارد . تاريخ مختصر الدّول ابتدا در سنهء 1663 مسيحى در اكسفورد از بلاد انگلستان به انضمام يك ترجمهء لاتينى و ثانيا در سنهء 1890 در بيروت در مطبعهء آباء يسوعيّين متن عربى فقط به حليهء طبع درآمده است .
( 1 ) - در تاريخ مختصر الدّول طبع بيروت فصولى كه منقول از جهانگشاى است عبارت است از مواضع ذيل : - ص 374 س 5 - ص 375 س 2 ، ص 394 س 3 - ص 396 س 5 ، ص 398 س 18 - ص 399 س 5 ، ص 399 س 16 - ص 403 س 10 ، ص 407 س 7 - ص 413 س 3 ، ص 426 س 1 - س آخر ، ص 427 س 6 - ص 435 س 2 ، ص 448 س 4 - ص 450 س 10 ، ص 451 س 7 - ص 452 س 2 ، ص 456 س 15 - ص 459 س 17 ، ص 460 س 13 - ص 461 س 6 ، ص 462 س 12 - ص 465 س آخر ، ص 471 س 9 - ص 475 س آخر ، و اين فصل اخير يعنى ص 471 - 475 منقول است از ذيل خواجه نصير الدّين طوسى بر جهانگشاى .
( 2 ) - رجوع كنيد به ص 17 .
( 3 ) - از جمله در ديباچهء كتاب در حكايت صيد ( ص 75 طبع در نبوغ ) ، و ديگر در خلافت معاويه ( ص 148 ايضا ) .
( 4 ) - از جملهء بيست مجلّد مسالك الأبصار در كتابخانهء ملّى پاريس فقط پنج مجلّد متفرّق موجود است .
( 5 ) - « و فى سنة تأليفى فيها هذا الكتاب و هي سنة ثمان و ثلثين و سبعمائة آلخ »( Arabe 2325 , f . 184 a ).