به تصريح مؤلّف در ديباچهء آن « 1 » - چنان كه گذشت « 2 » - ذيل تاريخ جهانگشاى است و از همانجا كه تاريخ جهانگشاى قطع مىشود يعنى از سنهء 655 وى شروع مىشود و ذيل وقايع را تا سنهء 728 ممتدّ مىسازد . مؤلّف وصّاف در ديباچهء كتاب خود تمجيد بسيار از كتاب جهانگشاى و مؤلّف آن مىكند و در مقام تواضع نسبت به عطا ملك و كتابش گويد « 3 » :
و ما انا الّا قطرة من سحابة * و لو انّنى صنّفت الف كتاب
و ديگر رشيد الدّين فضل اللّه وزير غازان و اولجايتو تقريبا تمام مندرجات مجلّدات ثلاثهء جهانگشاى را در تاريخ كبير خود جامع التّواريخ كه در حدود سنهء 710 تأليف آن به اتمام رسيده « 4 » گنجانيده است . بعضى مواضع را به طريق تلخيص و اختصار ( مانند تاريخ حكّام مغول در خراسان و ايران و تاريخ خوارزمشاهيّه ) و پارهاى را با بسط و اشباع بيشتر ( مانند تاريخ چنگيز خان از ابتداى عمر او تا شروع وى در فتوحات بلاد غربى و مانند تاريخ اسماعيليّه و تاريخ اولاد و احفاد چنگيز خان ) و برخى را تقريبا همچنان بىتصرّف و بدون زياده و نقصان ( مانند تاريخ فتوحات چنگيز خان در ايران و ممالك سلطان محمّد خوارزمشاه و مانند فصل صادرات افعال اوكتاىقاآن ) .
ديگر ابو الفرج غريغوريوس بن اهرون الطّبيب الملطى المعروف بابن العبرى المتوفّى سنة 685 از نصاراى يعقوبيّه ساكن مراغه كه معاصر عطا ملك بوده است ، در تاريخ عامّ مطوّل خود كه به زبان سريانى نوشته است « 5 » گويد كه كتاب علاء الدّين ( يعنى تاريخ جهانگشاى ) در موضوع خود عديم النّظير است و گويد هرچه در خصوص تاريخ خوارزمشاهيّه و اسماعيليّه و مغول در كتاب خود مندرج نموده است منقول از جهانگشاى است « 6 » .
و همچنين ابو الفرج مذكور در كتاب ديگر خود موسوم به « تاريخ مختصر الدّول « 7 » » كه
هامش
( 1 ) - وصّاف طبع بمبئى ص 6 .
( 2 ) - ص 11 و 12 .
( 3 ) - وصّاف ص 6 .
( 4 ) - رجوع كنيد به ص 10 .
( 5 ) - اين تاريخ عام سريانى( Chronicon Syriacum )دو مرتبه در اروپا به طبع رسيده است يكمرتبه در ليپزيگ ( آلمان ) به انضمام يك ترجمهء لاتينى در سنهء 1789 به توسّط برونز و كيرش( Bruns et Kirsch )و مرتبهء ديگر در پاريس متن سريانى فقط در سنهء 1890 به توسّط آب بجان( Le R . P . Bedjan )از نصاراى كلدانى اروميه .
( 6 ) - رجوع كنيد به مقالهء كاترمر در « كنوز مشرقيّه » ص 233 نقلا از تاريخ كبير سريانى مذكور طبع ليپزيگ ص 574 .
( 7 ) - تاريخ مختصر الدّول لابن العبرى تاريخى است عامّ به زبان عربى در تاريخ دول عالم از ابتداى خلقت