شمس الدّين محمّد جوينى داد « 1 » ظاهرا بىاساس است چه بديهى است كه عطا ملك خود بهتر از ديگران از وقايع شخصى خود مطّلع است .
عطا ملك در تمام بقيّهء مدّت هولاكو در حكومت بغداد برقرار بود و پس از وفات هولاكو در 19 ربيع الآخر سنهء 663 « 2 » و جلوس پسرش ابقا در 3 رمضان از سنهء مذكوره « 3 » ابقا منصب وزارت را همچنان بر قاعدهء سابق به شمس الدّين محمّد جوينى ارزانى داشت و ممالك بغداد و فارس را به سونجاق « 4 » آقا از امراى بزرگ مغول داد و علاء الدّين عطا ملك را در بغداد به نيابت امير سونجاق آقا نصب فرمود « 5 » و اصفهان و معظم ولايات عراق عجم را به بهاء الدّين محمّد پسر شمس الدّين محمّد جوينى مفوّض داشت « 6 » . و در تمام مدّت سلطنت ابقا ( سنهء 663 - 680 ) كه قريب هفده سال مىشود علاء الدّين عطا ملك اسما از جانب امير سونجاق آقا و معنى خود بنفسه حاكم مستقلّ بغداد و كلّيّهء عراق عرب بود و در مدّت حكومت خود علاء الدّين جميع همّ خويش را صرف آبادى بلاد و آسايش عباد نمود ؛ عوارض و ماليّاتهاى بسيار از دوش فلّاحين و دهاقين بينداخت « 7 » و در انشاء قرى و مزارع و مجارى مياه جدّ وافى نمود و نهرى از فرات جدا كرد كه مبدأ آن از شهر انبار بود ( برده فرسخى در مغرب بغداد ) و منتهى اليه آن كوفه و نجف « 8 » و او را در اين عمل زياده از صدهزار دينار زر سرخ خرج رفت « 9 » . و صد و پنجاه قريه بر كنار اين نهر تأسيس نمود « 10 » و بدين طريق اراضى واقعه بين انبار و نجف كه هميشه
هامش
التماس كرد تا صد نفر مغول به نجف فرستاد از بهر آنكه مشهد امير المؤمنين علىّ و اهل آنجا را محافظت نمايد ( جامع التّواريخ طبع كاترمر ص 310 ) ، و بالأخره وقتى كه هولاكو به جنگ بركه بن توشى بن چنگيز خان پادشاه دشت قبچاق و جنوب روسيه مىرفت در منزل شابران از نواحى دربند جمعى از دشمنان سعايت از وى نموده فرمان شد تا او را به قتل رسانيدند در اوايل محرّم سنهء 661 ( ايضا ، ص 394 ) ، و ترجمهء حال وى در كتاب المنهل الصّافى لابن تغرى بردى ج 2 صفحه 94 از نسخهء كتابخانهء ملّى پاريس( Arabe 2069 )مسطور است .
( 1 ) - « و چون [ هولاكو ] سيف الدّين بيتكچى را شهيد كرد [ در اوايل محرّم سنهء 611 ] صاحب شمس الدّين محمّد جوينى را بركشيد و صاحب ديوانى ممالك به وى مفوّض فرمود و دست او در حلّ و عقد و ضبط امور مملكت قوىّ گردانيد و ملك بغداد به برادرش صاحب علاء الدّين عطا ملك ارزانى داشت » ( جامع التّواريخ طبع كاترمر ص 394 و 402 ) .
( 2 ) - جامع التّواريخ طبع كاترمر ، ص 416 .
( 3 ) - جامع التّواريخ نسخهء كتابخانهء ملّى پاريس ورق 296( Suppl . pers . 209 )( 4 ) - نام اين شخص در وصّاف ( طبع بمبئى ص 55 ) سوغونجاق مسطور است و در خاتمه نظام التّواريخ قاضى بيضاوى سوغنجاق .
( 5 ) - جامع التّواريخ ايضا ، صفحه 298 .
( 6 ) - ايضا .
( 7 ) - تاريخ الإسلام للذّهبى نسخهء موزهء بريطانيّه صفحه 6( Or . 1540 ).
( 8 ) - ايضا .
( 9 ) - وصّاف طبع بمبئى ص 59 .
( 10 ) - تاريخ الإسلام للذّهبى نسخهء مذكوره صفحه 6
.