حسن صبّاح موسوم به « سرگذشت سيّدنا » كه خلاصهء مختصرى از آن را خود مصنّف در جلد سوّم جهانگشاى « 1 » و يك خلاصهء مفصّلترى از آن را رشيد الدّين فضل اللّه در جلد دوم از جامع التّواريخ در تاريخ اسماعيليّهء الموت « 2 » نقل كردهاند . و اين دو خلاصه در غايت اهمّيّت و قيمت است و معلومات نفيسهاى كه در آن مضمّن است در هيچ كتابى ديگر يافت نمىشود .
وقتى كه هولاكو در سنهء 655 پس از فراغت از اسماعيليّه به عزم فتح بغداد و محاربه با المستعصم باللّه در حركت آمد مصنّف نيز در مصاحبت وى بوده است چنان كه صريح جامع التّواريخ است : « و [ هولاكو ] در اوايل محرّم سنهء خمس و خمسين و ستّمائة با لشكرها در قلب كه مغول قول گويند [ به قصد تسخير بغداد ] بر راه كرمانشاهان و حلوان روانه شد . و امراء بزرگ كوكاايلكا و ارقتو و ارغونآقا و از بيتكچيان قراتاى و سيف الدّين بيتكچى كه مدبّر مملكت بود و خواجه نصير الدّين طوسى و صاحب سعيد علاء الدّين عطا ملك با تمامت سلاطين و ملوك و كتّاب ايران زمين در بندگى بودند « 3 » » .
يك سال بعد از فتح بغداد يعنى در سنهء 657 به تصريح خود مصنّف در رسالهء تسلية الأخوان « 4 » هولاكو حكومت بغداد را به دو مفوّض نمود و عين عبارتش اينست :
« حاكم دار الملك تؤتى الملك من تشاء و تنزع الملك ممّن تشاء ممالك عراق [ و ] بغداد و خوزستان را چون از قبضهء تصرّف و تملّك خلفاى بنى العبّاس انتزاع كرد و به پادشاه جهان هولاكو دست به دست تسليم و ايداع ، در شهور سنهء سبع و خمسين و ستّمائة كه از ميعاد واقعهء بغداد يك سال بود تدبير مصالح و مهمّات آن ملك به محرّر اين احوال تفويض گردانيد و دست او در حلّ و عقد امور و رتق و فتق مصالح جمهور مطلق . « 5 » » بنابراين آنچه رشيد الدّين در جامع التّواريخ و بعض مؤرّخين ديگر گفتهاند كه تفويض هولاكو حكومت بغداد را به علاء الدّين عطا ملك در سنهء 661 بود يعنى در همان سال كه هولاكو منصب وزارت ممالك خود را بعد از قتل امير سيف الدّين بيتكچى « 6 » به برادر مصنّف
هامش
( 1 ) - مشتمل بر سه ورق بزرگ از صفحه 735 الى 748 .
( 2 ) - مشتمل بر 24 ورق وزيرى از صفحهa65 -a89 از نسخهء كتابخانهء ملّى پاريس( Supplement Persan 1364 ).
( 3 ) - جامع التّواريخ طبع كاترمر ص 264 .
( 4 ) - شرح اين رساله خواهد آمد .
( 5 ) - تسلية الأخوان نسخهء كتابخانهء ملّى پاريس صفحهa223( Suppl . pers . 1556 ).
( 6 ) - امير سيف الدّين بيتكچى بهادر بن عبد اللّه خوارزمى وزير هولاكو و مدبّر مملكت او بود و معلوم نيست كى به خدمت هولاكو داخل شده همينقدر در ابتداى ورود هولاكو به ايران در سنهء 653 او را در خدمت هولاكو مىيابيم جهانگشاى صفحه 696 . بعد از فتح بغداد امير سيف الدّين مذكور از هولاكو