بيتكچى « 1 » و علاء الدّين عطا ملك مصنّف كتاب را جهت ترتيب مهمّات و تدبير مصالح در خدمت هولاكو تعيين كرد و امور ممالك عراق و خراسان و مازندران را بديشان حوالت نمود « 2 » . از اين تاريخ به بعد مصنّف از خواصّ ملازمان و دبيران مقرّب هولاكو گرديد و يوما فيوما جاهش رفيعتر و پايگاهش منيعتر مىگرديد تا در اواخر عمر كه مبتلى به داهيهء مجد الملك يزدى گشت و اخترش روى به تراجع نهاد چنان كه شرح آن بيايد ان شاء اللّه .
مقارن اين احوال كه هولاكو تازه به ايران آمده بود يكى از دشمنان امير ارغون موسوم به جمال الدّين خاصّ حاجب كه سمت اشراف ممالك غربى به دو محوّل بود محضرى متضمّن اسماء تمام ملوك و امرا و رؤساى ايران كه در تحت حكم ارغون بودند نوشته و به خراسان به نزد هولاكو آورد و گفت : « مرا با همهكس سخن است و براى فصل دعوى به حضرت منكو قاآن مىبايد رفت » . و در جزء آن اسامى اسم عطا ملك را نيز نوشته بود .
چون به نام او رسيد هولاكو گفت كه اگر با او سخنى هست در حضرت ما عرضه دارد تا هم اينجا استكشاف آن رود و مصلحت آن گفته شود . جمال الدّين از آن گفته پشيمان شد و عذرها خواست « 3 » . و درجهء توجّه مخصوص هولاكو را نسبت به علاء الدّين از اينجا مىتوان استنباط نمود .
هولاكو در اثناء حركت به عزم تسخير قلاع اسماعيليّه چون به قصبهء خبوشان ( قوچان ) رسيد و آن قصبه از ابتداى خروج مغول تا آن سال ( سنهء 654 ) خراب افتاده و تمام قنوات و كاريزهاى آن خشك شده و جز ديوار مسجد جامع آثارى از آن بر پاى نبود مصنّف « چون هوس و ميل پادشاه را به عمارت خرابىها مشاهده نمود « 4 » » شرح حال خرابى آن قصبه را به عرض رسانيد . هولاكو فى الحال فرمان داد تا شهر را عمارت كنند و كاريزهاى آن را مرمّت نمايند و سكنهء آن را كه سالها بود تا جلاى وطن كرده بودند بدانجا بازخوانند و براى آنكه بر رعايا تحميلى نيفتد تمام مصارف لازمه را نقدا خود از خزانهء خاصّ بپرداخت « 5 » .
از قرارى كه صريحا از جهانگشاى معلوم مىشود علاء الدّين عطا ملك همه جا در واقعهء قلع و قمع اسماعيليّه در مصاحبت هولاكو بوده است و وقتى كه هولاكو به محاصرهء قلعهء ميموندز كه محكمترين قلاع الموت و مسكن شخصى پادشاهان اسماعيليّه بود
هامش
( 1 ) - بيتكچى به مغولى به معنى كاتب و دبير و نويسنده و منشى و محرّر است .
( 2 ) - صفحه 564 و صفحه 694 .
( 3 ) - صفحه 564 .
( 4 ) - صفحه 695 .
( 5 ) - صفحه 696 .