دربار منكو قاآن بود كه « جمعى از ياران وفا و اخوان صفا كه و عثاء سفر به حضور همايونشان سهولت حضر داشت اشارتى راندند كه براى تخليد مآثر گزيده و تأييد مفاخر پسنديدهء پادشاه وقت تاريخى مىبايد پرداخت و تقييد آثار و اخبار او را مجموعهاى ساخت كه ناسخ آيات قياصره و ماحى روايات اكاسره شود « 1 » . » مصنّف يكى به ملاحظهء كساد بازار علم و هنر در آن عهد و ديگر به بهانهء آنكه در خود آن سرمايهء فضل و ادب نمىديد كه از عهدهء چنين امرى خطير برآيد از قبول استدعاى ايشان تنبازمىزد ولى از طرف ديگر چون ملاحظه نمود كه كمتر كسى را مانند او اسباب اين كار آماده و لوازم تحصيل اطّلاع از تاريخ و سرگذشت اقوام مغول فراهم است چه اوّلا وى مدّت ده سال تمام در اقطار ممالك مغول دائما در سير و حركت بوده است « 2 » و چندين كرّت به ديار ماوراءالنّهر و تركستان و بلاد اويغور و مغولستان تا سرحدّ ماچين و اقصى چين سفر كرده « 3 » و بسيارى از وقايع مهمّه را خود به رأى العين مشاهده نموده ، ثانيا به واسطهء علوّ مكانتى كه در خدمت پادشاهان مغول داشته و دائما با عظما و اشراف آن قوم محشور بوده بالطّبيعه وسايل جمعآورى حكايات و روايات اقوام مغول به واسطهء سماع شفاهى از ثقات رجال آن طايفه وى را به نحو اكمل ميسّر بوده است ، بدين ملاحظات بالأخره علاء الدّين اشارت دوستان را امتثال نموده مشاهدات و مسموعات خود را در قيد كتابت درآورد و كتاب حاضر را از آن ترتيب داد « 4 » . و چنان كه مذكور خواهد شد شروع وى به تأليف كتاب در حدود سنهء 650 و انجام آن در حدود سنهء 658 بوده است .
برويم بر سر مطلب : در عرض همين مدّت كه عطا ملك در قراقورم توقّف داشته آثار عتيقه و خرابههاى شهر اردوباليغ را كه از شهرهاى مملكت قديم اويغورستان بوده است و قراقورم به فرمان اوكتاىقاآن بر روى انقاض آن شهر بنا شده است با سنگهاى منقورى كه در آن خرابهها بوده مشاهده كرده است و وصف غريبى از آن مىكند « 5 » .
عطا ملك بعد از مراجعت از اين سفر اخير خود به قراقورم در سنهء 651 همچنان به قرار سابق در سلك كتّاب امير ارغون منخرط مىبود تا در اوايل سنهء 654 كه هولاكو به ايران آمد و ارغون مجدّدا به اردوى منكو قاآن سفر نمود . قبل از حركت در مرغزار شفورقان « 6 » از محالّ بلخ « 7 » امير ارغون پسر خود كراى ملك و امير احمد
هامش
( 1 ) - صفحه 107 - 108 از متن حاضر .
( 2 ) - رجوع كنيد به صفحه 23 .
( 3 ) - ص 113 .
( 4 ) - صفحه 113 .
( 5 ) - رجوع كنيد به صفحه 149 ، 150 ، 286 .
( 6 ) - صفحه 693 .
( 7 ) - ياقوت در معجم البلدان در ذيل « شفرقان » .