عتبهء كتبه « 1 » و مجموعهء نفيسى از رسائل او در پطرزبورغ در كتابخانهء ادارهء السنهء شرقيّه محفوظ است « 2 » . و اين منتجب الدّين هموست كه در نزد سلطان سنجر شفاعت از رشيد وطواط نمود تا سلطان از سر خون او درگذشت به تفصيلى كه در جلد دوّم اين كتاب « 3 » و در ساير كتب تاريخ و تذكره « 4 » مسطور است . و اجمال آن اينست كه وقتى كه سلطان سنجر در سنهء اثنتين و اربعين و خمسمائة به قصد محاربهء با اتسز خوارزمشاه به طرف خوارزم حركت نمود قصبهء هزار اسب را از محالّ خوارزم در محاصره گرفت . انورى كه در لشكر سلطان سنجر بود اين رباعى بر تيرى نوشته در هزار اسب انداخت :
اى شاه همه ملك زمين حسب تراست * وز دولت و اقبال جهان كسب تراست
امروز به يك حمله هزار اسب بگير * فردا خوارزم و صدهزار اسب تراست
رشيد وطواط در هزار اسب بود . اين بيت در جواب بر تيرى نوشته در لشكر سنجر انداخت :
گر خصم تو اى شاه شود رستم گرد * يك خر ز هزار اسب تو نتواند برد
و سابقا نيز رشيد وطواط در موقع جلوس اتسز قصيدهاى گفته بود كه مطلعش اينست :
چون ملك اتسز به تخت ملك درآمد * دولت سلجوق و آل او به سر آمد
سلطان سنجر بدين اسباب از رشيد وطواط بىنهايت در خشم بود و سوگند خورده بود كه چون او را بازيابد هفت عضو او را از يكديگر جدا كند . چون هزار اسب مفتوح شد رشيد وطواط متوارى شد و از خوف جان به هريك از اركان دولت سنجرى التجا مىجست . هيچكس به سبب مشاهدهء غضب سلطان وى را پناه نمىداد . بالأخره به منتجب الدّين بديع مذكور التجا برد . منتجب الدّين كه علاوه بر منصب ديوان انشاء به شرف منادمت سلطان مخصوص بود در اثناء مفاوضات موقعى مناسب به دست آورده
هامش
( 1 ) - ايضا ، ص 78 كه در آنجا سهوا « عبرات الكتبه » طبع شده است ، رجوع كنيد نيز به مرزباننامه لسعد الدّين الوراوينى كه در ديباچهء خود تمجيد بسيار از اين كتاب مىنمايد و آن را در عرض كتب مهمّهء انشاء عصر خود مىشمارد .
( 2 ) - رجوع كنيد به فهرست نسخ فارسيّهء كتابخانهء مذكوره تأليف بارن رزن ص 147 - 159( Les manuscrits ) persans de lInstitut des Langues orientales , decrits par Le baron Victor Rosen , St . Petersbourg , 1886 , pp . 147 - 159 )كه به تفصيل فهرست مندرجات اين مجموعه را ذكر كرده است و من چون خود اين نسخه را نديدهام نمىدانم كه اين مجموعهء رسائل همان عتبهء كتبه است يا غير آن است .
( 3 ) - صفحهء 379 - 380 .
( 4 ) - از جمله رجوع كنيد به تاريخ گزيده در تاريخ اتسز خوارزمشاه و تذكرهء دولتشاه طبع ليدن ص 90 - 91 .