چنگز خان عرصهء مملكت فسيح « 1 » شد هركس را موضع اقامت ايشان كه يورت گويند تعيين كرد : « اوتكيننويان » را كه برادر او بود و جماعت ديگر را از احفاد در حدود ختاى نامزد كرد ؛ و پسر بزرگتر توشى را از حدود قياليغ و خوارزم تا اقصاى سقسين و بلغار و از آن جانب تا آنجا كه سمّ اسب تاتار رسيدست به دو داد ؛ و جغتاى را از حدود بلاد ايغور تا سمرقند و بخارا و مقام او در قناس بود و در جوار الماليغ ، و تختگاه اوكتاى كه وليعهد بود يورت او در عهد پدر در حدود ايميل « 2 » و قوناق بود چون بر تخت خانى نشست به موضع اصلى كه ميان ختاى و بلاد ايغورست تحويل كرد « 3 » و آن جايگاه به پسر خود كيوك داد و ذكر منازل على حدة مثبت است . و تولى نيز متّصل و مجاور او بود و به حقيقت آن موضع واسطهء « 4 » مملكت ايشانست بر مثال مركز و دايره .
آنچ ذكر رفت شمّهايست و اولاد و احفاد چنگز خان ده هزار زيادت باشند كه هركس را مقام « 5 » و يورت « 6 » و لشكر و عدّت جدا جداست ؛ نه ضبط آن ميسّر باشد و نه كتابت آن ممكن . و غرض از تقرير اين ، موافقت ايشانست « 7 » ؛ بر خلاف آنچ از ملوك ديگر روايت است كه برادر قصد برادر كند و پسر دفع پدر انديشد تا لاجرم مقهور و مغلوب گشتند و دولت هريك ازيشان منكوب « 8 » و منكوس « 9 » شد ؛ قال اللّه تعالى :
وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ
« 10 » . و به موافقت و معاضدت خانان كه از اولاد چنگز خان نشستند بر همه عالم چگونه غالب شدند و دشمنان را به چه شيوه نيست كردند . و مقصود از اثبات حكايات و تاريخ آنست تا مرد عاقل بىمعانات « 11 » تجارب مجرّب « 12 » شود و به مطالعهء امثال اين مقالات مهذّب گردد .
ذكر استخلاص بلاد ايغور و انقياد « ايدى قوت »
اتراك ايغور امير خود را ايدى قوت خوانند و معنى آن خداوند دولت باشد . و در آن وقت ايدى قوت « بارجوق » بود . در آن بهار كه قراختاى بر بلاد ماوراءالنّهر و تركستان
هامش
( 1 ) - فسيح : وسيع .
( 2 ) - ايميل : رودى است در غرب مغولستان .
( 3 ) - تحويل كرد : نقل مكان كرد .
( 4 ) - واسطه : مرغوبترين و بزرگترين جواهر كه در وسط رشته قرار مىدهند .
( 5 ) - مقام : اقامتگاه .
( 6 ) - يورت : اردوگاه ، منزلگاه و چراگاه ايل ، يورد .
( 7 ) - يعنى هدف از ذكر اين موارد همراهى و اتّحاد آنهاست .
( 8 ) - منكوب : رنج رسيده .
( 9 ) - منكوس : سرنگون .
( 10 ) - و لا . . . و با يكديگر به نزاع برنخيزيد كه ناتوان شويد و مهابت و قدرت شما از بين برود . ( سورهء انفال 8 / 46 ) .
( 11 ) - معانات : رنج كشيدن .
( 12 ) - مجرّب : آزموده .