خود مصنّف در ديباچهء آن ذيل تاريخ جهانگشاى و امتداد همان رشته است مشتمل است بر وقايع سنوات 656 - 728 يعنى از فتح بغداد به دست هولاكو تا اواسط سلطنت ابو سعيد آخرين پادشاه مغول در ايران ؛ و واضح است كه اهمّيّت وقايع اين مدّت هفتادساله از سلطنت مغول در ايران و در ساير ممالك آسيا كه در اين كتاب مضمّن است از قلم يكى از فضلاى طراز اوّل از معاصرين و مستخدمين دولت مغول تا چه درجه است ؛ هرچند بدبختانه فرط مصنوعيّت عبارت و شدّت تكلّف در انشاء كتاب و كثرت تقيّد مصنّف به مراعات جانب لفظ دائما و اهمال جانب معنى مستمرّا تا درجهاى از اهمّيّت كتاب نسبت به آن دوى ديگر كاسته است .
از ميان اين كتب ثلاثه فقط كتابى كه تاكنون به طبع رسيده و در محلّ دسترس عموم مىباشد تاريخ وصّاف است كه در سنهء 1269 در بمبئى طبع حجرى بسيار نفيسى از آن نمودهاند ، ولى جهانگشاى و جامع التّواريخ كه زمانا و رتبة البتّه بر وصّاف سمت تقدّم دارند و از وصمت تكلف انشاء و ملالانگيزى عبارت عرى هستند همچنان به حال نسخهء خطّى در زواياى كتابخانهها تا اين اواخر باقى مانده و جز براى اشخاص معدودى كه دسترس بدان كتابخانهها دارند جمهور ناس را انتفاع از آنها ممكن نبود « 1 » .
خوشبختانه در اين سنوات اخيره اوقاف خيريّهء گيب « 2 » طبع و احياى اين دو كتاب مستطاب را به عهدهء همّت خود گرفت و بر ادباى فارسى زبان و مستشرقين فرنگستان منّتى بىاندازه نهاد . طبع و تصحيح جامع التّواريخ را ( يعنى مجلّد اوّل آن را كه در تاريخ مغول است ) به مسيو بلوشه يكى از كتابداران كتابخانهء ملّى پاريس واگذار نمود و طبع جزء دوّم از اين مجلّد اوّل ( تاريخ اوكتاىقاآن الى تيمور قاآن ) در شرف اتمام است « 3 » . و
هامش
( 1 ) - آنچه در نظر است فقط قسمت مهمّى كه از جهانگشاى تا به حال به طبع رسيده است فصلى است مستخرج از جلد اوّل جهانگشاى كه مأسوف عليه شفر( Ch . Sehefer )از مستشرقين فرانسه در جلد دوّم از « قطعات منتخبهء فارسى »( Chrestomathie Persane )مندرج نموده است و اين فصل شاغل است قريب 63 صفحه از كتاب مزبور را ( ص 106 - 169 ) و مطابق است با ص 166 س 3 - ص 242 س 8 از جهانگشاى مطبوع حاضر . و شفر مذكور مقدارى حواشى و توضيحات نيز به زبان فرانسه بر متن مزبور افزوده است ( ص 155 - 193 از قسمت فرانسوى كتاب مزبور ) .
( 2 ) - يكى از مستشرقين انگليس موسوم به مستر گيب( Mr . Gibb )كه در عنفوان جوانى وفات نمود و در حال حياة دائما به علوم و ادبيّات السنهء شرقيّه اشتغال داشت مادرش از غايت محبّتى كه نسبت به فرزند خود داشت مبلغى معيّن از مال خود براى تخليد ذكر و ابقاء اسم او مفروز نموده منافع آن را به استحضار چند نفر از امناى مستشرقين وقف طبع كتب مفيدهء عربيّه و فارسيّه و تركيّه نمود و تا به حال قريب به بيست جلد كتاب به مصارف اين اوقاف از طبع خارج شده است .
( 3 ) - اصل جامع التّواريخ آنچه اكنون در دست است دو مجلّد است : مجلّد اوّل در تاريخ مغول ، مجلّد دوّم