ارغونآقا حاكم كلّ بلاد ايران و گرجستان و آسياى صغير و غيرها از جانب مغول بود و پس از ورود هولاكو به ايران از خواصّ دبيران هولاكو گرديد و پس از آن از جانب هولاكو و پسرانش ابقا و تكودار معروف به احمد قريب بيست و چهار سال حاكم بغداد و كلّيّهء عراق عرب بود ) خود به شخصه در غالب وقايع مندرجه در اين كتاب حاضر و شاهد عينى بوده است چنان كه تفصيل آن بيايد ان شاء اللّه .
امّا « جامع التّواريخ » مؤلّف آن رشيد الدّين فضل اللّه بن ابى الخير بن عالى همدانى ابتدا طبيب اباقا و پس از آن قريب بيست سال وزير غازان و برادرش اولجايتو بوده است و در اين مدّت جميع حلّ و عقد امور ممالك مغول در يد تصرّف او بود و جامع التّواريخ را به حكم غازان شروع در تأليف نمود و به فرمان اولجايتو به اتمام رسانيد و جميع معلومات و اطّلاعاتى كه در اين كتاب نفيس درج كرده است يا از مشاهدات و محسوسات خود اوست كه در مدّت طويل ملازمت پادشاهان مغول فراهم آورده ، يا مسموعات و منقولاتى است كه از افواه علما و حكما و منجّمين و مورّخين و اهل اديان و ملل از هر قوم و ملّت از مغول و اويغور و چينى و تبّتى و هندى و ترك و عرب و يهود و نصارى و غيرهم كه در دربار پادشاهان مغول مجتمع بودند شفاها تلقّى مىنموده ، يا آنكه از كتب خود ايشان مستقيما به توسّط علماى ايشان نقل و ترجمه كرده است و اهمّيّت اين كتاب فوق آنست كه به حدّ تصوّر آيد يا در حوصلهء تحرير اين ديباچه گنجد . و جامع التّواريخ چنان كه لفظ آن حاكى است منحصر به تاريخ مغول فقط نيست بل جامع تواريخ عموم ملل و دول عالم است از اقدم از منه تا عصر مصنّف تا اندازهاى كه در آن عصر معرفتش براى مصنّف ممكن بوده است و آن كتابى است جليل القدر عظيم الحجم به اندازهء پنج مقابل مجموع جهانگشاى تقريبا .
امّا تاريخ وصّاف ؛ مؤلّف آن شهاب الدّين عبد اللّه بن عزّ الدّين فضل اللّه شيرازى معاصر رشيد الدّين فضل اللّه صاحب جامع التّواريخ و پسرش خواجه غياث الدّين محمّد وزير و از خواصّ بستگان ايشان بوده است و در دولت مغول در ديوان استيفا مستخدم بوده و وى نيز در غالب وقايع مهمّه كه در كتاب نفيس خود مندرج ساخته يا خود بنفسه حاضر و مشاهد بوده يا بلاواسطه از رجال و عظماى دولت مغول استماع نموده است . و موضوع تاريخ وصّاف مانند جهانگشاى تاريخ مغول است بالأصالة ، گرچه بالتّبع هر دو از تاريخ بعضى طبقات سلاطين معاصره يا متقاربة العصر با مغول سخن مىرانند .
وقايع تاريخيّهء جهانگشاى منتهى مىشود به سنهء 655 ، و تاريخ وصّاف كه به تصريح
تاريخ جهانگشاى جوينى ( فارسي ) — صفحة 11
مساهمون: عطا ملك جوينى
ص١١