جهانگشاى » لعلاء الدّين عطاملك الجوينى كه در حدود سنهء 658 تأليف شده « 1 » ، و تاريخ كبير عديم النّظير موسوم به « جامع التّواريخ » لرشيد الدّين فضل اللّه وزير غازان و اولجايتو كه در حدود سنهء 710 تأليف شده است « 2 » ، و كتاب تجزية الأمصار و تزجية الأعصار معروف به « تاريخ وصّاف » لعبد اللّه بن فضل اللّه الشّيرازى كه در حدود سنهء 728 تأليف شده « 3 » ، و « تاريخ گزيده » لحمد اللّه بن ابى بكر بن احمد بن نصر المستوفى القزوينى كه خلاصه و تقليدمانندى است از جامع التّواريخ و در سنهء 730 تأليف شده « 4 » و تاريخ كبير منظوم موسوم به « ظفرنامه » تأليف همو كه عبارت است از 75000 بيت در بحر تقارب به طرز شاهنامه ( 25000 بيت در تاريخ عرب و 20000 در تاريخ ايران و 30000 در تاريخ مغول ) و در سنهء 735 تأليف شده است « 5 » ، و كتاب روضة اولى الألباب فى تواريخ الأكابر و الأنساب معروف به « تاريخ بناكتى » لأبى سليمان داود بن ابى الفضل محمّد البناكتى كه در سنهء 717 تأليف شده « 6 » ، و « نظام التّواريخ » كه تاريخ مختصرى است در طبقات مختلفهء سلاطين ايران لقاضى القضاة ناصر الدّين ابى سعيد عبد اللّه بن عمر بن علىّ البيضاوى صاحب تفسير معروف ( تفسير بيضاوى ) و در سنهء 674 تأليف شده « 7 » ، و كتاب « مجمع الأنساب » لمحمّد بن علىّ بن محمّد بن حسين بن ابى بكر الشّبانكارهاى كه در سلطنت ابو سعيد در سنهء 733 تأليف شده است « 8 » و غيرها و غيرها .
شكّ نيست كه مهمّترين اين كتب علىالإطلاق سه كتاب اوّل يعنى جهانگشاى و جامع التّواريخ و وصّاف است . و تاريخ جهانگشاى بر آن دوى ديگر زمانا ( و شايد رتبة ) سمت تقدّم دارد . و براى اطّلاع از تاريخ مغول به خصوص شعبهاى از مغول كه در ايران سلطنت نمودند از قلم مؤلّفين معاصر ايشان اجماعا بهتر و معتبرتر از اين سه كتاب تأليف نشده است . امّا جهانگشاى مؤلّف آن علاء الدّين عطا ملك جوينى به واسطهء مقامى عالى و منصبى رفيع كه در دولت مغول داشته است ( قريب 15 سال دبير مخصوص امير
هامش
( 1 ) - شرح اين فقره خواهد آمد ان شاء اللّه .
( 2 ) - رجوع كنيد به فهرست نسخ فارسيّهء موزهء بريطانيّه تأليف ريو ص 74 .
( 3 ) - ايضا ص 161 - 163 .
( 4 ) - ايضا ص 81 .
( 5 ) - رجوع كنيد به ذيل فهرست نسخ فارسى موزهء بريطانيّه تأليف ريو ص 172 - 174 ، يك نسخهء بسيار ممتاز نفيسى از اين كتاب در موزهء بريطانيّه موجود است .
( 6 ) - فهرست نسخ فارسيّهء موزهء بريطانيّه تأليف ريو ص 80 .
( 7 ) - ايضا ص 824 .
( 8 ) - ايضا ص 83 - 84 ، مصنّف اين كتاب را به تفصيلى كه در ديباچهء آن مسطور است دو مرتبه تحرير نموده است و تاريخ متن تاريخ تحرير اوّل آن است .