پيشامدهاى تاريخى ندارند و هر چه را هر جا ببينند با كمال اطمينان نقل مىكنند ، جوزجان ( تربت يحيى ) را با جرجان ( گرگان ايران ) اشتباه گرفته و با قاطعيّت نوشتهاند : قبر يحيى بن زيد در گرگان است و دعبل خزاعى ، كه از شهيد جوزجان ياد كرده ، مقصودش همان گرگان است كه بين گنبد و مازندران مىباشد .
صاحب منتخب التّواريخ اين اشتباه را مرتكب شده و ديگران هم كه عادت به رجوع به مدارك معتبر و دست اول ندارند ، آن را از او نقل مىكنند . اما واقع امر آن است كه قبر يحيى در گرگان نيست ، بلكه در جوزجانِ افغانستان است ؛ زيرا :
اولًا ، به شهادت تمام علماى تاريخ و بلدان ، جوزجان غير از جرجان است و مشاهد مشرّفهاى كه از اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله در گرگان يا جرجان مىباشد متعلّق به بعضى از زنان و نوادگان زيد شهيد است . شايد همين سبب اشتباه شده كه مدّعى شدهاند قبر يحيىبنزيد در آن جا است .
حسن بن عيسى بن زيد بن حسين بن عيسى بن زيد بن امام زينالعابدين عليه السلام كه در عصر مقتدر عبّاسى ، به فرمان جحشانى كشته شد نيز قبرش از جمله مقابرى است كه در جرجان مىباشد . به نظر مىرسد اين هم سبب اشتباه شده باشد .
ثانياً ، در تمام تواريخ معتبر و اشعار دعبل ، قبر يحيى در جوزجان ذكر شده و در همهء كتب بلدان دربارهء جوزجان مىنويسند : « ا سْم كُورَةٍ واسِعَةٍ مِنْ كُوَر بَلْخٍ بِخ راسان ، و هى ب ين مَرْوِ الرُّودِ وَ بَلْخ و يُقالُ لِقَصْبَ تِه ا الْ يَه ودِيَّةِ وَ مِنْ مُدُ نِه ا الْانْبارُ و فَاريَاب و كِلَارْ . . . . » ؛ يعنى جوزجان نام منطقهء وسيعى از مناطق بلخ در خراسان است كه بين مرو رود و بلخ واقع شده و مركز آن به نام
پيامدهاى عاشورا ( فارسي ) — صفحة 290
مساهمون: پژوهشكده تحقيقات اسلامى سپاه
ص٢٩٠