جانشين امام ضرورة بايد فرزند بزرگتر ، يعنى اسماعيل باشد و امامت را حق او مىدانستند و پيشوايى را مقامى ارثى مىپنداشتند . آنها از خبر مرگ اسماعيل و دفن او به دست امام صادق ( ع ) و تأكيد وفات اسماعيل توسّط امام به اصحابى كه در تشييع جنازهء او شركت داشتند ، غافل بودند ، زيرا امام ( ع ) مىدانست كه گروهى قلبا دربارهء مرگ اسماعيل دچار شك و ترديد خواهند شد ، اگر آنها اين خبر مشهور را انكار مىكردند ، مىبايست اخبارى را نيز كه از او به دست مىآمد ، انكار كنند .
نيروى جنبش اسماعيليه
خلاصه آنكه ، انحرافى عقيدتى در اسماعيليه پديد آمده بود ، انحرافى كه نسبة از انحراف زيديه بيشتر بود ولى ، از لحاظ سياسى انحراف كمترى داشتند . زيديه توانست تخت سلطنت عبّاسيان را متزلزل سازد و دژى به شمار مىآمد كه جنبش مكتبى را حفظ و حراست مىكرد .
تنها عدّهء معدودى از فرقهء اسماعيليه باقى مانده بودند كه توانستند جنبش وسيع اسماعيليه را - كه قويترين جنبش مكتبى تاريخ به شمار مىآيد - تشكيل دهند .
اين عدّه توانستند در مغرب و سپس در مصر حكومتى را برقرار سازند و مؤسّس اين حكومت در سال 296 ه « عبيد اللّه مهدى » بود ، و اين همان حكومتى بود كه به دولت فاطميه مشهور شد .
اين فرقه توانست به دست حسن بن صبّاح در سال 483 ه حكومتى را در ايران پايهريزى كند .
اسماعيليه حكومتى ديگر در مصر به دست رهبر اسماعيلى « جوهر صقلى » ( 358 ه ) و حكومتى در يمن به دست « ابن حوشب » در سال 270 ه و حكومت ديگرى در بحرين به دست « حسن اهوازى » و « حمدان بن اشعث » و « ابى سعيد جناسى » و « زكروية بن مهرويه » به سال 270 ه برپا كرد . اين فرقه ، قلعهها و دژهاى مستقل و بلندى را در شام در اختيار داشتند .
جنبش زيديه به عنوان يك جنبش سياسى از نظر تاريخى ، پس از قرن سوّم هجرى به پايان رسيد ولى جنبش انقلابى ، نظامى كه به عنوان يك حركت تلقّى مىشود ، باقيماندهء ادامهء همان نهضت اسماعيليه است . عملكرد اين جنبش به جنبش زيديه در زمان ائمّه ( ع ) مىماند . معروف است كه عبيد اللّه مهدى كه از فرقهء اسماعيليه و مؤسّس حكومت فاطميان بود از مبلّغان بزرگ جنبش اسماعيليه به شمار مىرفت ، وى چندين بار به زندان افتاد و با اين وجود توانست از زندان بگريزد و فرزندان او همان كسانى هستند كه توانستند يكى پس از ديگرى حكومت فاطميان را ادامه دهند .
جنبش مكتبى از نهضت زيديه كمك مىگرفت زيرا اين نهضت جناح نظامى جنبش مكتبى به شمار مىآمد ، تا قرن سوّم چنين بوده ولى پس از قرن سوّم هجرى ، نهضت اسماعيليه اين نقش را