اين مكاتب تنها چهار مكتب از ميان دهها مكتبى بودند ، كه در آن زمان وجود داشت . بر اثر همين پراكندگى آرا ، امّت اسلامى دچار آشوب فكرى عجيبى شده بود كه خود موجب شد تا امّت به امور احمقانهاى بپردازد و يأس ، در وجود مسلمانان راه يابد و در همين زمان بود كه امّت ، نيازمند فقيهى بود كه علم خود را از پاكترين منابع گرفته باشد و اين شخص كسى نبود جز امام باقر ( ع ) .
امام باقر ( ع ) تنها امام شيعيان نبود بلكه ، اهل سنّت نيز او را امام مىدانستند و همهء مذاهب سنّت ، تحت تأثير وجود امام ( ع ) قرار گرفته بودند و شايد بتوان گفت كه تأثير امام بر اهل سنّت بيش از تأثير ايشان بر شيعيان بود و احتمالا نيز مىتوان گفت ، اثرپذيرى شيعيان از امام صادق ( ع ) بيش از امام باقر ( ع ) بوده است در حالى كه ، در ميان اهل بيت ، اين امام باقر ( ع ) بود كه به همهء گروههاى اسلامى ديگر ، تفكّر مكتبى را آموخت ، تفكّرى كه كلّيات مكتب و مسائل عمدهء آن را در بر داشت .
امام باقر ( ع ) ، اساس فرهنگى و فكرى يك جنبش انقلابى و مكتبى را در ميان امّت بنا نهاد ، ولى اين امور بايد به گونهاى تمركز مىيافت . لذا ، زيد بن على وارد صحنه شد تا اين تمركز را برقرار سازد و همانطور كه گفتيم ، زيد با همهء جنبشهاى اسلامى مثل : مرجئه ، خوارج ، معتزله و شيعه ارتباط برقرار كرده بود و با ايشان اتّفاق كرده بود كه حكومت را سرنگون كند و همين خود موجب شد كه انديشهء مكتبى ، رهبرى جريان مخالف را به عهده گيرد .
انديشهء مكتبى : فهم صحيح اسلام
در اينجا سؤالى مهمّ به ذهن مىرسد :
چه كسى اعتقاد دارد كه زيد در اقدام انقلابى خود ، از جانب امام صادق ( ع ) مأموريت داشته است ؟ مذهب صحيحى كه رسول اكرم ( ص ) آن را تبيين كرده است و حضرت على ( ع ) آن را يارى داده است ، همان مذهبى است كه امامان معصوم ( ع ) هريك مسؤوليّت گوشهاى از آن را به عهده داشتهاند . گزاف نيست اگر ادّعا كنيم ، مردم تا اواخر دوران امامت حضرت باقر و حضرت صادق ( ع ) تفكّر مكتبى را درك نكرده بودند در حالى كه تفكّر مكتبى به شكل كامل خود در زمان ائمّهء پيشين - حضرت على ، حضرت حسن و حضرت حسين ( ع ) وجود داشته است . همهء اين ائمّه ( ع ) با اين انديشه آشنا بودند ولى ، آن را فقط براى خواصّ خود بازگو مىكردند . مثلا زمانى كه فردى همچون سلمان فارسى ، مىخواهد به جرگهء مؤمنان حقيقى درآيد امام على ( ع ) از او پيمان مىگيرد تا به ائمّه و از جمله به حضرت حجّت ، محبّت ورزد . اين مطلب ، حقيقت تفكّر مكتبى را كه در زمان حضرت على ( ع ) به كمال رسيده بود ، بيان مىدارد و شناخت كامل ائمّه ( ع ) را نسبت به اين طرز