امام باقر ( ع ) با افكار توجيهگرا مبارزه مىكند
امامان معصوم ( ع ) و بويژه امام باقر ( ع ) بانيان انديشهء مكتبى هستند ، انديشهاى كه مسؤول بقاى جامعهء اسلامى به شمار مىرود ، چرا كه در زمان امام باقر ( ع ) افكارى توجيهگرا همچون مرجئه به چشم مىخورد ، مرجئه گروهى بودند كه اعتقاد داشتند ، بهتر است ما هيچكس را محكوم نكنيم ، يعنى لازم نيست دربارهء اشخاصى كه از بين رفتهاند ، موضعى مشخّص داشته باشيم بلكه آن را به روز قيامت وامىگذاريم و پروردگار بارى تعالى مسؤول رسيدگى به امور ايشان خواهد بود .
حضرت على ( ع ) و معاويه با يكديگر جنگيدند و هر دو به محضر پروردگارشان شتافتند و خداوند اين دو را محاكمه خواهد كرد و ما نبايد يكى از آن دو را محكوم كنيم و يا موضع مشخّصى را در قبال ايشان اختيار ، و در موضع خودمان پافشارى كنيم . مرجئه به اين آيهء قرآنى استشهاد مىكردند .
وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ
« * »
ايشان چنين مىگفتند : برخى از مردم كافرند كه كارشان معلوم است ، ولى براى ما امكان ندارد به اصلاح كسى بپردازيم كه ستم مىكند يا دشنام مىدهد و مردم را به قتل مىرساند ، پس چرا بايد در برابر چنين فردى موضعگيرى كنيم ؟
جنبش مرجئه ، حركتى توجيهگرا بود و در همين زمان بود كه جنبش قدريه نيز رخ نمود ، « حسن بصرى » مبلّغ اين طرز تفكّر به شمار مىرفت . اين مكتب عقيده داشت كه : معاويه بنا به حكم الهى ، به حكومت رسيد ( جبر ) و ما نمىتوانيم با اوامر الهى مخالفت كنيم .
مسأله تنها بعد سياسى نداشت بلكه ، ساير سطوح جامعه را نيز در بر مىگرفت بويژه آنكه زندگى امام باقر ( ع ) همزمان با اوجگيرى افكار متناقضى بود كه جامعه را در بر گرفته بود زيرا ، همهء قسمتهاى سرزمين اسلامى دچار يك هرج و مرج سياسى شده بود و به همين سبب نسبت به ارائه نظرياتى حلّال ، نياز مبرمى احساس مىشد و همه ، آراى شخصى خود را ارائه مىكردند و از همينجاست كه آراى فقهى مختلفى به وجود آمد ، و هر دانشمندى كه در زمان امام باقر ( ع ) مىزيست نظريهاى ابداع كرد و اين مذاهب چهارگانه نيز تقريبا در زمان امام باقر ( ع ) شكل گرفتند : 1 - مالكى ، 2 - شافعى ، 3 - حنبلى ، 4 - حنفى
هامش
( * ) توبه / 106 و ديگران كه كار خود را به خدا واگذار مىكنند .