نوع مىباشد ) نتيجه ( زيد نوع است ) درحالىكه « زيد » هرگز نوع نخواهد بود فساد نتيجه بخاطر عدم كليّت كبرى است چه آنكه در منطق خوانديم اگر بگوئيم الانسان نوع و الحيوان جنس و الناطق فصل صحيح است و اگر بگوئيم « كل انسان نوع » غلط است .
( و قسم ينتهى الى مادّة هى بعيدة عن الاحساس . . . ) قسم دوم از علوم نظرى علومى است كه ماده قياس آن بعيد از حس است و شامل علوم ذيل خواهد شد :
1 - حكمت الهى كه موضوع آن « وجود » است و از حالات موجودات مجرّد و از صفات بارىتعالى بحث و بررسى دارد و صغرى و كبرى قياس در اين علم بعيد از حس مىباشد . 2 - حكمت طبيعى كه موضوع آن جسم است و از حالات و عوارض جسم بحث مىنمايد . 3 - علم كلام كه از حالات مبدأ و معاد بحث مىكند . 4 - علم اصول فقه كه از حجيّت و عدم حجيّت ادلّه اثباتگر احكام شرعى گفتگو دارد . 5 - مسائل نظرى فقهى كه از وجوب و حرمت عبادات و معاملات سخن مىگويد . 6 - بعضى از قواعدى كه در كتابهاى علم منطق مذكور است مانند ( الواحد لا يصدر منه الّا الواحد . )
كوتاه سخن علومى را كه شمرديم بخاطر بعيد بودن صغرى و كبرى قياس انها از حس ، مركز نزاع و اختلافنظر واقع شدهاند و لذا بين فلاسفه و حكماء در مورد حكمت الهى اختلافات و مشاجرات فراوان به چشم مىخورد مثلا در اينكه اراده عين ذات خداوند است و يا از اوصاف فعل مىباشد و در چگونگى علم خداوند كه آيا عين ذات است و يا جداى از ذات مىباشد و در مورد روح و نفس انسان و چگونگى وجود فرشته و مسائل ديگر ، اختلاف وجود دارد و همچنين در حكمت طبيعى و وجود جوهر و عرض و عرض ثابت و سيال و آيا اصلا عرض وجود دارد يا ندارد ، بين حكماء و علماء اختلاف واقع شده است و همچنين در اصول فقه حجيّت و عدم حجيّت اجماع منقول و شهرة و غير ذلك و در مسائل فقهى بين علماء و فقهاء و اصوليين شديدا اختلاف شده است و بين
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 76
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٧٦