قريب بحس موارد و مصاديق فراوانى دارد و من هذا القسم علم الهندسة . . . علم هندسه مانند مثلث كه داراى سه ضلع و سه زاويه و 180 درجه مىباشد و قريب به حس بودن آن اين است كه مساحت آن حاصلضرب قاعده در ارتفاع تقسيم بر دو مىباشد و يا شكل مربع كه داراى چهار ضلع است و مساحت آن حاصل ضرب اندازه يك ضلع در خودش مىباشد و علم حساب مثلا چهار يكيك پنجم ، يك بيستم مىباشد و قريب بحس بودن آن از اين جهت است كه مخرج يكچهارم چهار است و مخرج يكپنجم پنج است و چهار در پنج ضرب مىشود و حاصلضرب چهار در پنج ، بيست مىباشد و يكبيستم ، يكچهارم يكپنجم است . و اكثر ابواب منطق مثلا مىگويند نقيض سالبه كليه ( ليس كل حيوان حمار ) موجبه جزئيه ( بعض الحيوان حمار ) مىباشد و يا مثلا نسبت بين حيوان و انسان عموم و خصوص مطلق است .
( و هذا القسم لا يقع فيه الخلاف . . . ) اين قسم از علوم كه صغرى و كبرى انها قريب به حس مىباشد داراى دوتا امتياز است يكى اينكه خلاف و نزاع بين علماء در اين قسم از علوم به چشم نمىخورد ديگر اينكه در نتائج افكار از اين قسم علوم ، خطاء و اشتباهى پيش نمىآيد چه آنكه خطاء در فكر و غلط بودن نتيجه ، يا از صورت و هيئت قياس سرچشمه مىگيرد و يا از ماده ( صغرى و كبرى ) قياس سرمنشأ خواهد گرفت هر دو خطاء قابل پيشگيرى مىباشد به اين معنى كه شناخت صورت و هيئت قياس از نظر علماء يك مطلب پيشپاافتاده و از امور واضحه مىباشد و اما در مورد ماده قياس ( صغرويّت و كبرويّت ) وقوع خطاء بخاطر نزديك بودن آن بحس ، كاملا قابل جلوگيرى خواهد بود .
مثال وقوع خطاء در هيئت قياس : ( خانه موش دارد و موش گوش شنوا دارد ) ( خانه گوش شنوا دارد ) فساد نتيجه بخاطر آنست كه حد وسط تكرار نشده است چه آنكه حد وسط « موش دارد » مىباشد و در كبرى تكرار نشده است .
مثال وقوع خطاء در ماده قياس : صغرى ( زيد انسان است ) كبرى ( و انسان
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 75
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٧٥