و مكلف به باشد بلكه در موردى كه اجمال و شبهه مربوط به مكلف است ايضا شبهه موضوعيه جاى پا دارد و قابل تحقق مىباشد .
به سخن ديگر شبهه موضوعيه گاهى در ( 1 ) مكلف به تحقق مىيابد ( اما فى المكلف به . . . ) مثلا در شبهه محصوره يكى از دو ظرف معيّن خمر است و نمىداند كه ظرف شرقى خمر است و يا ظرف غربى خمر مىباشد اجمال و شبهه مربوط به مكلف به مىباشد . و گاهى در ( 2 ) مكلّف ، تحقق مىيابد ( و امّا فى المكلف و طرفا الشبهة . . . ) شك و شبهه در مكلّف است و هر دو احتمال مربوط به مكلف و يا مربوط به مخاطب واحد مىباشد مانند جناب خنثى كه يا مرد است و نگاه شهوتآلود بسوى زن ، بر او حرام مىباشد و يا زن است كه نگاه شهوتآميز بسوى مرد بر او حرام مىباشد و پرواضح است كه شبهه مذكور موضوعيّه است و در عين حال اشتباه و شبهه مربوط به مكلف است و هر دو احتمال در مورد مخاطب واحد مىباشد و گاهى در مورد دو مخاطب است مثلا زيد و بكر در شب يلدا و در كنار تنور از جامهاى بطور مشترك استفاده كردند و در صبحگاهان منى را در آن جامه مشاهده مىكنند و يقينا يكى از انها جنب مىباشد در اين فرض ، شبهه موضوعيّه است و دو احتمال شبهه ، مربوط به دو مخاطب مىباشد .
مطلب دوّم : ( و لا بدّ قبل التّعرّض . . . ق صفحه 17 سطر 10 ج صفحه 28 سطر 4 ) شيخ انصارى « ره » پيش از بيان احكام صورتهاى مختلف علم اجمالى ، دو نكتهاى را يادآور مىشود نكته اوّل اين است كه در اوائل بحث قطع گفتيم علم گاهى از باب طريقيّت اعتبار دارد و گاهى از باب موضوعيّت معتبر مىباشد در بحث علم اجمالى ، علم اجمالى طريقى مورد نظر مىباشد و علم اجمالى موضوعى از لحاظ اعتبار تابع آن دليلى است كه علم را موضوع حكم قرار داده است مثلا در باب شهادة ، موضوع جواز شهادة ، علم و يقين داشتن به مشهود به است اگر كسى علم و يقين به مسئله مورد شهادة نداشته باشد ، نمىتواند در دادگاه
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 153
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٥٣