شبهه حكميه با شبهه موضوعيه چهارتا فرق دارد فرق اوّل : در شبهه حكميه مورد شبهه حكم كلى است و در شبهه موضوعيه حكم جزئى مىباشد مثلا حكم لحم ارنب را نمىدانيم حلال است و يا حرام اين شبهه ، حكميه است اگر حليّت آن مثلا ثابت شود يك حكم كلّى است كه مربوط به طبيعت ارنب و همه ارنبها را شامل مىشود . در شبهه موضوعيّه مثلا نمىدانيم مائع فلان ظرف معيّن ، نجس است و يا طاهر اگر نجاست آن ثابت شود يك حكم جزئى مىباشد كه تنها مربوط به مائع همين ظرف خواهد بود .
فرق دوّم : منشأ شبهه و اجمال در شبهه حكميّه از ناحيه شارع است كه يا فقدان نصّ است و يا اجمال نصّ است و يا تعارض نصّين مىباشد و در شبهه موضوعيّه منشأ شبهه و اجمال مربوط به امور خارجى است و ارتباط به شارع مقدّس ندارد . فرق سوم : در شبهه حكميّه جهت رفع شبهه بايد به شارع مراجعه شود و در شبهه موضوعيّه به بيّنة و كارشناس و غيرذلك . فرق چهارم : در شبهه حكميّه پيش از فحص نمىتوانيم به برائت متوسّل شويم و در شبهه موضوعيّه بدون فحص مىتوانيم به برائت متوسّل شويم .
مطلب اوّل : ( انّ للعلم الاجمالى صورا كثيرة ) علم اجمالى جمعا داراى شش صورت است سه صورت مربوط به شبهه حكميّه است و سه صورت ديگر مربوط به شبهه موضوعيّه مىباشد . صورت اوّل : ( اما من جهة متعلّق الحكم . . . ) اجمال مربوط به متعلّق حكم است و خود حكم معلوم بالتفصيل است و شبهه حكميّه مىباشد . مثلا در روز جمعه تفصيلا مىدانيم كه وجوب در ذمّه ما ثابت است و نمىدانيم متعلّق وجوب ، « نماز ظهر » است و يا « نماز جمعه » . صورت دوّم :
( و حكم الحرمة يتعلّق بهذا الموضوع . . . ) همين فرض صورت اوّل منتهى در شبهه موضوعيّه . مثلا تفصيلا مىدانيم كه حرمت در ذمّه ما ثابت شده و نمىدانيم كه متعلّق حرمت ، مائع داخل اين ظرف معيّن است و يا مائع داخل آن ظرف معيّن مىباشد . صورت سوّم : ( امّا من جهة نفس الحكم . . . ) خود حكم مجمل است و
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 151
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٥١