متعلّق آن معلوم بالتفصيل مىباشد و شبهه حكميّه است مثلا صلاة جمعه در زمان غيبت را نمىدانيم كه حرام است و يا واجب . صورت چهارم : ( او الجزئى . . . ) همين فرض صورت سوّم منتهى در شبهه موضوعيّه مثلا مرئه معيّنه را نمىدانيم براى ترك و طيش قسم خورده شده و يا براى وطى آن قسم خورده شده است .
صورت پنجم : ( و امّا من جهة الحكم و المتعلّق . . . ) اجمال هم در خود حكم است و هم در متعلّق آن و شبهه حكميّه است مثلا اجمالا مىدانيم كه حكم وجوب و يا حرمت متوجّه ما شده است و نمىدانيم كه متعلق وجوب و حرمت ، نظر الى السّماء است و يا نظر الى الارض مىباشد . حكم مردّد بين وجوب و حرمت است و متعلّق آن مردّد بين نظر الى السماء و نظر الى الارض است و نظر الى السماء و نظر الى الارض يك موضوع كلّى است و لذا شبهه حكميّه مىباشد .
صورت ششم : همين فرض صورت پنجم است منتهى در شبهه موضوعيّه مثلا اجمالا مىداند كه حكمى متوجّه او شده است و نمىداند كه حرمت وطى است و يا وجوب وطى و ايضا نمىداند كه حرمت و وجوب وطى متعلّق به همسر شماره 1 او مىباشد و يا متعلّق به همسر شماره 2 او ، وطى مرئه شماره 1 و يا 2 يك امر جزئى است و لذا شبهه موضوعيّه خواهد بود .
( و الاشتباه فى هذا القسم امّا فى المكلّف به )
( دقت فرمائيد ) مرحوم شيخ شبهه حكميّه و موضوعيّه را معرّفى نمود و براى هريك از اقسام ثلاثه هر دو شبهه ، ( كه جمعا 6 صورت شد ) مثال ذكر نمود و مجددا براى شبهه موضوعيه « و الاشتباه فى هذا القسم - شبهه موضوعيه » صورى را بيان مىفرمايد اشتباه نشود اين چند صورتى را كه مجددا براى شبهه موضوعيه بيان فرموده است ، تعداد صور علم اجمالى را از 6 تا ، بالا نمىبرد چه آنكه اين چند صورت ، داخل در همان صور ششگانه مىباشد و هدف مصنف « ره » از ذكر اين چند صورت ، براى شبهه موضوعيه ، آنست : مىخواهد بفهماند كه شبهه موضوعيه منحصر در آنجايى نيست كه اجمال و شبهه مربوط به متعلّق
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 152
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٥٢