تأثير بگذارد و آنها را شيفته خود سازد . بسيارى از اديبان و دانشمندان بزرگ اسلامى در همين دوره ظاهر شدند و هر كدام به نوبه خود توانستند در احياى فرهنگ و تمدن اسلامى سهم عمدهاى را ايفا كنند كه از آن جمله مىتوان به مولوى ، سعدى ، حافظ ، عطاملك جوينى ، خواجه نصيرالدين طوسى اشاره كرد . مثلًا گفته مىشود كه نفوذ خواجه نصيرالدين طوسى در هولاكوخان به اندازهاى بود كه وى در زمانى كه خواجه تعيين مىكرد ، به مسافرت مىرفت يا به كارى اقدام مىكرد . شايد همين روشها و اقدامات سنجيده انديشمندان مسلمان بود كه سرانجام اسلام و فرهنگ اسلامى مجدداً بهبار نشست و مغولان را كه روزى كمر به نابودى اسلام بسته بودند ، به حاميان و مروجان دين تبديل كرد . در همين زمان فرهنگ و تمدن اسلامى و ايرانى به چين راه يافت . متقابلًا علوم چينى بهويژه ستارهشناسى نيز در سرزمين ايران منتشر شد و از منجمين چينى استقبال گرمى بهعمل آمد و از يافتههاى آنها استفاده شد .
در نهايت ، بايد گفت كه حمله مغولان ويرانىهاى بسيارى را در حيات مادى و معنوى مسلمانان بهوجود آورد ؛ بهطورى كه انحطاط علمى و فقر و نابسامانى اجتماعى اين دوره را با هيچ دوره ديگرى نمىتوان مقايسه كرد . بهراستى بايد گفت كه اگر مغولان به ايران و ساير كشورهاى اسلامى حملهور نمىشدند و اين همه لطمات را وارد نمىساختند ، اكنون وضعيت كشورهاى اسلامى ، به خصوص ايران بهگونهاى ديگر بود .
3 . سقوط اندلس
بدون شك ، يكى از وقايع تلخ در سير تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامى ، سقوط اندلس و زوال حكومت مسلمانان در اين ناحيه از دنياست . بهراستى چرا جامعه اسلامى اندلس كه از قرن هشتم تا پانزدهم ميلادى بهطور پيوسته و مداوم با پديد آوردن شاهكارهاى علمى ، معمارى ، فرهنگى و هنرى به حيات خود تداوم بخشيده بود ، دچار ضعف و سستى شد و كاملًا به تاريخ پيوست و از صحنه جغرافياى سياسى و فرهنگى جهان رخت بربست ؟
اندلس هنگام فتح بهدست مسلمانان
مسلمانان قسمتهايى از شبهجزيره ايبرى در كنار مديترانه واقع در جنوب اسپانيا و جنوب شرقى پرتغال و گاه تا قلمرو آن شبهجزيره را ، اندلس ناميدهاند .