دستاوردهاى مهم ايشان ، ايجاد زمينه تفكر و استدلال در امور شرعى است . چنان كه در موارد متعددى آشكارا وظيفه خود را بيان اصول و قواعد كلى دانسته و استنتاج احكام فرعى و جزئى را به ديگران وامىگذاشتند . « 1 »
2 . آغاز تدوين فقه ( دوره دوم )
در اين دوره سه گرايش عمده فقهى در جامعه شيعى ديده مىشود :
- گرايش اهل حديث : اين گروه به شدت با اجتهاد مخالف بودند و فقه را در حديث و نقل آن خلاصه مىكردند ، مانند كلينى و ابنبابويه قمى ؛ « 2 »
- گرايش اجتهاد در فقه : ابن ابىعقيل عمانى « 3 » و ابنجنيد اسكافى « 4 » از رهبران اين گرايش بهشمار مىروند كه با وجود اختلاف مبانى ، « 5 » تأثير عميقى در فقه برجاى گذاشتند .
- گرايش فقه متكلمان : شيخ مفيد « 6 » از چهرههاى ممتاز اين گرايش است .
3 . دوره شيخ انصارى ( دوره نهم )
ايشان ، « 7 » نابغه بزرگ سده سيزدهم هجرى ، مبتكر روشهاى دقيقى در فقه و اصول فقه بود كه موجب شد چهره فقه بهكلى دگرگون شود . مجموعه فقهى برجاى مانده از ايشان چنان دقيق و ظريف است كه بهكلى ناسخ ماسبق گرديد . « 8 » اين مكتب از آن روزگار تاكنون بر جوامع
هامش
( 1 ) . محمد بن حسن حرعاملى ، وسائل الشيعه ، ج 18 ، ص 41 .
( 2 ) . فقه اين گروه از محدثان تنها مجموعهاى از متون روايات بود كه به ترتيب موضوعى دستهبندى شده بود و گاه اسانيد روايات نيز حذف شده بود ؛ بنگريد به : محمد بن يعقوب كلينى ، الكافى فى الفروع .
( 3 ) . وى از مشهورترين مراجع فقهى قرون چهارم و پنجم بوده است . او كتاب المتمسك بحبل آل الرسول را به نگارش درآورده است . در اين خصوص بنگريد به : محمدمحسن رازى ( آقابزرگ طهرانى ) ، الذريعه الى تصانيف الشيعه ، ج 19 ، ص 69 .
( 4 ) . دانشمند ميانه سده چهارم و نگارنده تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه و الاحمدى فى الفقه المحمدى مىباشد .
( 5 ) . ابنعقيل احاديث غيرمسلم مذهبى ( اخبار آحاد ) را مانند متكلمان حجت نمىدانسته ؛ اما ابنجنيد همانند اصحاب الحديث قائل به حجّيت آن اخبار بوده است . بنگريد به : حسين مدرسىطباطبايى ، مقدمهاى بر فقه شيعه ، ص 41 و 42 .
( 6 ) . وى بهشدت با روش فقهى ابنجنيد به مبارزه برخاست ؛ براى نمونه بنگريد به : محمد بن محمد مفيد ، المسائل الصاغانيه ؛ همو ، المسائل السرويه .
( 7 ) . وى آثار متعدد فقهى ازجمله : متاجر ، طهاره ، صلاة ، خمس و چندين قاعده فقهى ديگر را به نگارش درآورد . درباره وى ، بنگريد به : محسن الامين ، اعيان الشيعه ، ج 10 ، ص 117 .
( 8 ) . حسين مدرسىطباطبايى ، مقدمهاى بر فقه شيعه ، ص 61 .