آراى حكما و فلاسفه اسلامى تفسير كردند . بر اين اساس ، نحلهها و روشهاى تفسيرى متعددى بهوجود آمد از قبيل : تفسير قرآن به قرآن ، « 1 » تفسير اجتهادى ، تفسير موضوعى ، تفسير تطبيقى ، تفسير عصرى ، « 2 » تفسير تاريخى ، تفسير فلسفى ، تفسير ادبى ، تفسير نقلى يا مأثور ، تفسير هدايتى و تربيتى ، تفسير فقهى ، تفسير كلامى ، تفسير رمزى و تفسير عرفانى . « 3 »
از آغاز تدوين تفسير تا قرن چهاردهم هجرى ، تغيير سبك چشمگيرى در سياق نگارش آثار تفسيرى مشاهده نمىشود ، اما در سده چهاردهم ، علامه سيد محمدحسين طباطبايى ( رحمه الله ) صاحب تفسير الميزان ، در سبك تفسير ، تحولى پديد آورد ؛ چراكه ايشان با روش تفسيرى « قرآن به قرآن » ، يكى از چند معناى آيه را به كمك ديگر آيات ، ترجيح داده است . تفسير الميزان از مهمترين و جامعترين تفاسير شيعه در دوره معاصر و بهطور مطلق ، مشهورترين تفسير در سده اخير نزد اماميه است . « 4 »
3 . حديث
در موضوع نگارش حديث در ميان فرقههاى مختلف اسلامى ، از آغاز اختلافنظر وجود داشت ؛ درحالىكه شيعيان از همان زمان به اهميت حديث پى برده و با كتابت آن به حفظ اين ميراث تاريخى اقدام كردند . اهلسنت تا نيمه دوم سده دوم هجرى مجموعه مدونى از احاديث نداشتند ؛ زيرا خليفه دوم كتابت حديث را نهى كرده بود . « 5 »
نخستين كتاب حديث از آنِ امام على ( ع ) و در حقيقت املاى پيامبر ( ص ) بوده است . به گزارش برخى از محققان ، اين كتاب نزد امام باقر ( ع ) وجود داشته و آن را به « حكم بن عتيبه » نشان داده است . « 6 » به گزارش شيخ مفيد ، محقق حلى و شهيد اول ، شيعيان از عهد اميرالمؤمنين ( ع ) تا عهد امام عسكرى ( ع ) ( نيمه سده سوم هجرى ) چهارصد كتاب حديث
هامش
( 1 ) . همان ، ص 652 - 634 .
( 2 ) . بنگريد به : شادى نفيسى ، عقلگرايى در تفاسير قرن چهاردهم ، 1379 .
( 3 ) . بنگريد به : دانشنامه جهان اسلام ، « تفسير » ، دانشنامه جهان اسلام ، ج 7 .
( 4 ) . همان .
( 5 ) . على بن حسامالدين متقى ، كنزالعمال فى سنن الاقوال و الافعال ، ج 1 ، ص 174 .
( 6 ) . حسن صدر ، تأسيس الشيعة الكرام لفنون الاسلام ، ص 279 .