اختلاف بهوسيله قاريان نقل شده و تداوم يافته است ، در دوره فتوحات اسلامى مسلمانان در هر يك از بلاد و كشورهاى اسلامى ، قرائت يكى از قاريان مشهور را پذيرفتند و در نتيجه پنجاه قرائت كه مشهورترين آنها « قراء سبعه » است ، پديدار شد . « 1 »
روى هم رفته ، علم قرائت طى سدههاى چهارم تا ششم هجرى رو به پيشرفت داشت اما در سده هفتم تا نهم هجرى علم قرائت به وسعت سده ششم رشد نكرد .
2 . تفسير
ظهور مرحله تدوين تفسير قرآن در اواخر عهد بنىاميه و اوائل عهد بنىعباس همزمان با تدوين حديث بوده است ؛ زيرا نخست تفسير قرآن كريم ازجمله بخشى از روايات بود كه بعدها با كوشش علما و بزرگان اسلام روايات تفسيرى از مجموعه احاديث جدا گرديد و مدون شد . به نظر بسيارى از اهلسنت و تشيع ، سعيد بن جبير نخستين تدوين كننده تفسير قرآن بهشمار مىرود . او شاگرد عبدالله بن عباس و از فرهيختهترين تابعينى بود كه به سبب تشيع و وفادارى به حضرت على ( ع ) بهدست حجاج بن يوسف به شهادت رسيد .
اگر درپى پاسخ به پرسشى اساسىتر باشيم كه نخستين مفسر قرآن كريم چه كسى بود ، بىترديد نام حضرت محمد ( ص ) و على بن ابىطالب ( ع ) مىدرخشد . در واقع ، تفسير امام على ( ع ) را بايد آغاز تفسير عقلى از قرآن كريم دانست . منظور از تفسير عقلى ، تبيين و تفسير آيات قرآن بر اساس روش تعقلى است و اين روش در حقيقت همان سياقى است كه كتاب خدا به اهل ايمان مىآموزد . اوج رشد اين مكتبِ تفسيرى از قرآن در عصر امام محمد باقر و امام جعفرصادق ( عليهما السلام ) بود . تفسير عقلى كه از سده دوم آغاز شده بود ، در سده ششم هجرى به اوج شكوفايى خود دست يافت .
پس از آنكه در دوره عباسى بحثهاى تفسيرى بر اساس مَشرَبهاى مختلف و متضاد كلامى گسترش يافت ، گروهى از دانشمندان مسلمان بر اساس تخصص و مذهب خود به تفسير قرآن كريم پرداختند ؛ مثلًا دانشمندان علم نحو از ديدگاه ادبيات و علوم بلاغت به تفسير و تبيين آيات مبادرت كردند و دانشمندان علوم عقلى ، قرآن را بر اساس قواعد و مبانى فلسفى و اقوال و
هامش
( 1 ) . بهاءالدين خرمشاهى ، دانشنامه قرآن و قرآنپژوهى ، ج 1 ، ص 1741 و 1742 .