آنِ جابر بن حيان است كه نه تنها در جهان اسلام ، بلكه در مغربزمين نيز بزرگترين حجت در كيميا بهشمار مىرود . با ظهور جابر ، كيميا در نزد مسلمانان از صورت « صنعت زر خرافى » بهصورت « دانش تجربى آزمايشگاهى » درآمده است . جابر به تقطير مايعات خالص مانند آب ، شيره ، روغن ، خون و مانند آن مىپرداخت و چنين مىپنداشت كه هر بار كه آب را تقطير مىكند ، مادهاى تازه بر ماده خالص پيشين افزوده مىشود ، تا عدد اين تقطير به هفتصد برسد . به نظر او دستيافتن به اكسير از طريق جوشاندن و تقطير طلا در مراحل خلوص گوناگون تا هزار بار مقدور بود .
پس از جابر ، محمد بن زكرياى رازى از شهرت برخوردار است . كتابهاى كيميايى رازى در اصلْ نخستين كتابهاى علم شيمى است . كتاب سرالاسرار رازى در واقع كتابى شيمى است كه با اصطلاحات كيميا بيان شده است . فرايندها و آزمايشهاى شيميايى ذكر شده در اين كتاب توسط رازى انجام گرفته است و مىتوان آنها را با اشكال برابر آن اعمال در شيمى جديد همچون تقطير ، تكليس ، تبلور و غيره مطابق دانست . رازى در اين كتاب و ديگر آثارش بسيارى از آلات را همچون قرع ، انبيق ، ديگ و چراغ نفتى شرح كرده است كه بعضى از آنها تا زمان حاضر كاربرد دارند .
ابنسينا ، فارابى ، ابوالحكيم محمد بن عبدالملك صالحى خوارزمى ، صاحب رساله عين الصنعة و عون الصُناع ، ابوالقاسم عراقى صاحب كتاب المكتب فى زراعة الذهب ، عبدالله بن على كاشانى و آخرين ستاره فروزان در آسمان كيميا در دوره اسلامى ، عزالدين جلدكى است كه نوشتههايش از مآخذ درس و مصدر فهم زمان او و پس از او بوده است . المصباح فى اسرار علم المفتاح و البدر المنير فى اسرار الاكسير چند نمونه از آثار كيميايى او بهشمار مىروند . « 1 »
5 . تاريخ و تاريخنگارى
فرهنگ عرب جاهلى اساساً شفاهى بود و بر همين منوال نيز از نسلى به نسل ديگر منتقل مىشد . تا پيش از ظهور اسلام و تأكيد آموزههاى قرآنى بر عبرت گرفتن از سرگذشت اقوام
هامش
( 1 ) . حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ج 2 ، ص 234 ؛ علىاصغر حلبى ، تاريخ تمدن اسلام ، ج 1 ، ص 223 ، 233 و 234 .