د ) نجوم
مسلمانان تا زمان عباسيان و نهضت ترجمه ، اهتمامى به رصد كواكب و نجوم و حسابِ حركات آنها به شيوهء علمى و براساس قواعد ثابت نمىپرداختند ، اما پس از ظهور عباسيان ( 132 ق ) اين كار آغاز گرديد و از همين زمان بود كه نهضت ترجمه و نقل نيز رونق يافت . مسلمانان در روزگار منصور و به سال 154 هجرى سِدهانتا ( السِند هند ) و بخش اعظم كتاب المجسطى را به عربى ترجمه كردند . ابواسحق ابراهيمبن حبيب فزارى در قرن دوم هجرى كتابى بر پايه سند هند نوشت و از آن زيجى « 1 » استخراج كرد كه در آن ، سالهاى نجومى هنديان به سنوات قمرى تبدلى شده بود . وى در صناعت اسطرلاب نيز تبحر داشت و گويند او بود كه نخستين اسطرلاب را ساخت . اين زيج تا زمان مأمون مورد استفاده مسلمانان قرار گرفت . « 2 »
محمدبن موسى خوارزمى از ستارهشناسان نامدار در عصر مأمون ، در بيتالحكمه مقيم شد و زيجى تنظيم نمود كه مشتمل بر آراى ستارهشناسان هند ، روم و ايران بود . اساس اين زيج برابر نظر ايرانيان ، و « ميل شمس » نيز همسو با نظريه بطلميوس بود . خوارزمى زيج خود را به بخشهاى مناسب تقسيم كرد . از آنجا كه تاريخ زيج خوارزمى به حساب فارسى بود ، مسلمةبن احمد مرحيطى آندلسى ( ف 398 ق ) آن را به عربى تبديل كرد و اواسط كواكب را با تاريخ آغاز هجرت تطبيق نمود . « 3 »
فرزندان موسىبن شاكر نيز در علم نجوم شهرت بسيار داشتند كه از كارهاى مهم آنان مىتوان به اندازهگيرى و مقياس درجه نصفالنهار براى مأمون اشاره كرد كه آن را در محيط زمين بهكار بردند . « 4 »
ابومعشر بلخى ( ف 272 ق ) كه در قرون وسطى در نزد اروپاييان شهره بود ، مجموعه زيجهايى داشت كه در آن حركات سيارات از روى طريقهء هندى محاسبه شده بود . البته
هامش
( 1 ) . كتابى است كه حركات كواكب در آن جدولبندى شده و از آنرو گاهشمارى - تقويم - تنظيم مىگردد .
( 2 ) . علىاصغر حلبى ، تاريخ تمدن در اسلام ، ص 300 .
( 3 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ج 3 ، ص 612 .
( 4 ) . همان ، ص 612 .