محمدبن زكرياى رازى ، طبيب و فيلسوف ايرانى در كيميا تحقيقات مهمى انجام داده ؛ چنان كه در اعمال شيميايى ، كشف و تركيب زيتالزاج ( اسيد سولفوريك ) و الكل را به او نسبتدادهاند . « 1 »
رازى در بينش و روشِ مرتبط با دانش مواد ، با سلف خود جابربن حيان اختلاف دارد . وى به جنبههاى تجربى در علم شيمى پرداخت و با انجام آزمايشهاى متعدد در زمينهء مواد و اختراع دستگاههاى اندازهگيرى مانند ترازو و وسايل شيميايى ديگر ، گام بزرگى در جهت پايهگذارى شيمى تجربى برداشت . از رازى در علم شيمى چند اثر مهم باقى مانده است كه از آن جمله المدخل التعليمى و كتابالأسرار است . كه در آنها به طبقهبندى مواد پرداخته ، سپس روشهايى را براى بررسى مواد پيشنهاد مىكند . وى در كتاب الأسرار از فرايندهاى شيميايى مانند تقطير ، تكليس و تبلور - كه خود نيز آنها را در آزمايشهايش بهكار برده - نام مىبرد و در همانجا به شرح ابزارهاى شيميايى همچون قرع و انبيق و ديگ و بوته مىپردازد . آن روشها و وسايل ، امروزه نيز با اندك تغييراتى در اساس ، هنوز هم در آزمايشگاههاى شيمى كاربرد دارند . « 2 »
رازى از اولين شيمىدانانى است كه طبقهبندى منظمى از انواع مواد بهدست داده كه شامل يك گروهبندى اصلى ( معدنى ، گياهى و حيوانى ) و ردهبندىهاى فرعى ديگر است . وى همچنين از نخستين دانشمندانى است كه گونههاى مختلف افزارهاى گداختن فلزات را طبقهبندى كرده است .
شيمى رازى نهتنها مجموعهاى از روشها و قواعد و ابداعات فنى و اكتشافات علمى را دربرمىگيرد ، بلكه از حيث تاريخ فلسفهء علمى ، بيانگر روندى جديد در اين شاخه از معرفت انسانى است . بعدها آثار رازى به لاتين نيز برگردانده شد و اروپاييان از آنها بهره بسيار بردند ؛ آنگونه مىتوان گفت او در تحولات علمى اروپا ( از سدهء چهاردهم ميلادى به بعد ) سهم بسزايى داشته است . « 3 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 74 .
( 2 ) . مهدى فرشاد ، تاريخ علم در ايران ، ص 340 .
( 3 ) . همان ، ص 341 ، 344 و 345 .