در بغداد هستهاى فرهنگى ايجاد كردند كه در آن ، مترجمان و محققان در رشتههاى مختلف علوم به كار پرداختند . در پى اين اقوام سترگ ، كتابهايى علمى تهيه و ترجمه شد و در اختيار پژوهندگان بعدى قرار گرفت .
اين سه برادر ، هر يك در رشتهاى خاص مهارت داشتند : محمد در هندسه و ستارهشناسى ، حسن در هندسه و احمد نيز در مسائل مكانيك . از مهمترين نوشتههاى بنو موسى در هندسه ، اثرى است با نام اندازهگيرى شكلهاى مسطحه و كروى كه در انديشههاى دانشمندان بعدى نظير نصيرالدين طوسى تأثير بسيار نهاده است . اين اثر در طى سدههاى ميانه در جهان اسلام و اروپاى مسيحى شهرت بسيارى داشته است . « 1 »
حسنبن موسىبن شاكر نخستين كسى است كه زاويه را به سه قسمت متساوى تقسيم نمود و دو خط را ميان دو خط متوالى طرح كرد و تا غيرالنهايه برد . ابوالوفاى بوزجانى نيز در جبر تأليفاتى دارد ، ولى بيشتر آنها در حساب است . ابوحنيفهء دينورى ( ف 281 ق ) و ابوالعباس سرخسى ( ف 286 ق ) نيز در علم جبر آثارى نگاشتهاند . گفتنى است در حل مسائل حساب و جبر ابنهيثم نيز روشهاى جديدى وضع نمود . « 2 »
ابنهيثم ( ف 430 ق / 1038 م ) يكى از بزرگترين فيزيكدانان قرون وسطى است . او در رياضيات ، هندسه ، فلسفه ، طبيعيات و نجوم نبوغ بسيار داشت . در دايرة المعارف بريتانيكا چنينآمده است : « ابنهيثم بزرگترين مكتشف در علم ( المناظر ) است كه بعد از بطلميوس ظهور كرد . »
دانشمندان بزرگ اروپايى ، او را در شمار دانشمندان علم مناظر در سراسر جهان دانستهاند . مهمترين اثر او در طبيعيات ، المناظر است كه دانشمندى به نام ريسنر « 3 » در سال 1572 ميلادى آن را به لاتين ترجمه كرد . اين اثر همراه با ترجمهء رسالهاى در باب شفق منتشر شد . « 4 »
هامش
( 1 ) . مهدى فرشاد ، تاريخ علم در ايران ، ج 2 ، ص 557 و 558 .
( 2 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ج 3 ، ص 619 و 620 ؛ بنگريد به : اسحاق بن محمد بن نديم ، الفهرست ، ص 330 و 331 .
( 3 ). F . Risner .( 4 ) . ذبيحالله صفا ، تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ، ج 1 ، ص 294 .