خوارزمى نخستين كسى است كه واژهء « الجبر » « 1 » را به كار برد و سپس اروپاييان نيز اين كلمه را از او برگرفتند . وى در همهء علوم بهويژه رياضيات و نجوم بر همه برترى يافت . خوارزمى در حساب نيز كتابى نوشت كه در نوع خود پيشينه نداشت . اين كتاب تحت عنوان الگوريتمى (
Algoritmi /
الخوارزمى ) به لاتين ترجمه شد . علم حساب تا چند قرن در اروپا به اين نام معروف بود و از همين كلمه نيز « لگاريتم » « 2 » برگرفته شد . « 3 » به دليل اهميت خوارزمى در تاريخ علم ، جرج سارتن در مقدمه تاريخ علم ، نيمه اول سده نهم را عصر خوارزمى ناميده است . « 4 »
از عمر خيام نيشابورى نيز در زمينهء جبر چند اثر برجاى مانده كه مهمترين آنها رسالهء جبر اوست . در اين رساله ، خيام با شيوهاى بسيار منظم به مبانى جبر و طبقهبندى معادلات جبرى روى مىكند و آنگاه با روشى هندسى به حل آن معادلات مىپردازد . خيام در رسالهء جبر خويش در بررسى انواع معادلات جبرى ، از خوارزمى نيز فراتر مىرود و افزون بر معادلات درجهء دوم ، معادلات درجهء سوم را نيز در طبقهبندىهاى خود جاى داده ، آنها را نيز با روش هندسى حل مىكند . « 5 »
مسلمانان نخستين كسانى بودند كه ارقام عربى را كه امروز نيز بهكار مىرود ، وارد اروپا كردند . پيش از آنكه اين ارقام بهجاى ارقام لاتين بنشيند ، اروپاييان از حروف بزرگ استفاده مىكردند . گفتنى است مسلمانان ارقام عربى را نيز از هنديان برگرفته بودند . « 6 »
نقش فرزندان موسىبن شاكر ( بنوموسى ) در سدهء سوم هجرى در تاريخ علوم و مهندسى ايران و جهان بس بزرگ است . كارهاى فرهنگى بنو موسى تنها به پژوهشهاى آنان در زمينهء علوم و فنون و وسايل متعددى كه طراحى كرده و ساختهاند ، محدود نمىشد ، بلكه آنها
هامش
( 1 ). Algebre .( 2 ). Logarithme .( 3 ) . حنا الفاخورى و خليل الجر ، تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ص 362 .
( 4 ) . جرج سارتن ، مقدمهاى بر تاريخ علم ، ج 1 .
( 5 ) . مهدى فرشاد ، تاريخ علم در ايران ، ج 2 ، ص 527 .
( 6 ) . حنا الفاخورى و خليل الجر ، تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ص 361 و 362 ؛ بنگريد به : هنرىاستيون لوكاس ، تاريخ تمدن از كهنترين روزگار تا سدهء ما ، ص 437 و 438 .