كشورهاى ديگر اسلامى سفر مىكردند ؛ سفرهايى كه بىشك مستلزم شناخت اماكن و مناطق مورد نظر بوده است .
در اواخر قرن سوم هجرى آثار فراوانى در علم جغرافيا - مانند المسالك و الممالك - به زبان عربى نوشته شد . چنين به نظر مىرسد كه مسلمانان عربزبان ، برخى آثار پهلوى يا ترجمههايى از آن را كه دربارهء جغرافياى حكومت ساسانيان و راههاى چاپارى و اصول تشكيلات ادارى آن بود ، در اختيار داشتهاند . « 1 »
ابوعبدالله محمدبن موسى خوارزمى ( ف 232 ق ) رياضىدان و منجمى مشهور بود كه به دستور مأمون ، اطلسى از نقشههاى آسمان و زمين را فراهم آورد . او در كتابى ، متن و نقشههاى جغرافيايى بطلميوس را اصلاح نمود و آن را صورة الأرض نام نهاد . نالينو اين كتاب را به ايتاليايى ترجمه كرد و آن را با حواشى و تحقيقاتى دقيق در رُم به چاپ رساند . « 2 »
نخستين نوشته با عنوان « المسالك والممالك » ، كتاب ابوالعباس جعفربن احمد مروزى بود كه با مرگ وى ناتمام ماند . بعدها كتاب او را به بغداد بردند و در « طاقالحرانى » فروختند . « 3 »
علم جغرافيا در قرن چهارم هجرى در ميان ملل اسلامى به كمال رسيد . نخستين كسى كه مانند يونانىها به زبان عربى كتاب جغرافى نوشت ، ابوزيد بلخى مؤلف صورالأقاليم است . « 4 »
اثر ابنخرداذبه ( 300 ق ) المسالك والممالك است كه اساس همهء تأليفات جغرافياى عمومى قرار گرفت . او خود مىگويد كه كتابش را به درخواست خليفهء عباسى تأليف كرده است . « 5 »
ابنخرداذبه اين كتاب را در سالهاى 230 تا 234 هجرى نگاشت كه در آن ، آمار رسمى
هامش
( 1 ) . حسين قرهچانلو ، جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ، ج 1 ، ص 25 .
( 2 ) . علىاصغر حلبى ، تاريخ تمدن در اسلام ، ص 361 و 362 .
( 3 ) . اسحاق بن محمد بن نديم ، الفهرست ، ص 167 .
( 4 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ج 3 ، ص 508 ؛ بنگريد به : محمدجواد مشكور ، تاريخ ايران زمين از روزگار باستان تا عصر حاضر ، ص 181 .
( 5 ) . حسين قرهچانلو ، جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ، ج 1 ، ص 25 ؛ بنگريد به : اسحاق بن محمد بن نديم ، الفهرست ، ص 165 ؛ عباس قديانى ، فرهنگ جامع تاريخ ايران ، ص 68 ؛ جمعى از نويسندگان ، زندگينامهء علمى دانشمندان اسلامى ، ج 1 ، ص 20 و 21 .