عظيمترين شاهكار تاريخى و از بزرگترين آثار ادبيات در عصر مغول در ايران ، مجموعهء بزرگى است از تاريخ عمومى به نام جامعالتواريخ كه خواجه رشيدالدين فضلالله همدانى ( 718 - 645 ق ) آن را نگاشت . وى وزارت غازان ، الجاتيو و ابوسعيد را نيز برعهده داشت . « 1 »
تاريخ « العِبَر و ديوان المبتدأ وَ الخبر فى تاريخالعرب و العجم والبربر و من عاصرهم من ذوى السلطان الأكبر » ، نوشتهء ابنخلدون ( ف 808 ق ) مورخ و نظريهپرداز نامدار قرن هشتم هجرى است كه مقدمه كتاب وى شهرت جهانى دارد . او را بنيانگذار علم عمران و جامعهشناسى مىشناسند . « 2 »
مقدمه درواقع نخستين اقدام بزرگ براى تجزيه و تحليل روابط گروهى حاكم بر سازمانهاى سياسى و اجتماعى بشرى ، براساس عوامل محيطى و روانى است . ابنخلدون جامعهء بشرى را تابع جريان رشد و انحطاط مىداند ؛ جريانى كه همواره تكرار مىشود . « 3 »
ب ) جغرافيا
مسلمانان پيش از دستيابى به كتب مارينوس و بطلميوس به اهميت علم جغرافى پى برده و به آن پرداخته بودند . از ميان عواملى كه به آنان انگيزه چنين كارى داد ، مىتوان به سه عامل مهم اشاره كرد :
1 . تأكيد قرآن بر اينكه « در زمين بگرديد و بنگريد » و نيز به كاوش در « آفاق » و « انْفُس » بپردازيد و در سرنوشت اقوام و دولتهاى پيشين بيانديشيد . « 4 »
2 . مسلمانان با وجود اختلاف سرزمينهايشان ، براى گزاردن مناسك حج به مكه مىرفتند و رفتن به مكه نيازمند شناخت راهها و منازل بود .
3 . آنها در پى تأكيد قرآن و احاديث ، براى كسب علم و طلب معرفت به شهرها و
هامش
( 1 ) . عباس اقبال آشتيانى ، تاريخ مغول و اوايل ايام تيمورى ، ج 1 و 2 ، ص 488 .
( 2 ) . سيد صادق سجادى و هادى عالمزاده ، تاريخنگارى در اسلام ، ص 125 .
( 3 ) . جمعى از نويسندگان ، زندگينامهء علمى دانشمندان اسلامى ، ج 1 ، ص 34 .
( 4 ) . مانند اين آيات : « افَلَمْ يسيرُوا فِىالارضِ فَينظُروا كَيفَ عاقبهالذينَ مِنْ قَبْلِهم . . . . » ( غافر ( 40 ) : 82 ) ؛ « سَنُريهم آياتَنا فِىالآفاقِ وَ فى انْفُسهم حتى يتَبَينَ لَهُمْ انهُالحق . . . . » ( فصلت ( 41 ) : 53 . )