ه ) مدارس
يكى از عوامل اثرگذار در رشد و شكوفايى تمدن اسلامى ، مدارس و مكتبخانهها بودهاند . تأسيس و گسترش مدارس ، در عصر سلجوقيان به اوج خود رسيد . نظامالملك وزير سلطان ملكشاه سلجوقى نسبت به تأسيس و ايجاد كتابخانهها عنايتى ويژه داشت ؛ آنگونه كه بهدستور وى در نيشابور ، بغداد و ساير نقاط مدارسى براى آموزش عموم برپا شد . در اين مدارس ، كتابهاى نفيسى نيز براى تدريس خريدارى مىگرديد . اولين مؤسسهاى كه به نام بنيانگذار آن ( نظامالملك ) ناميده شد ، « مدرسهء نظاميه » بود كه در سال 459 هجرى در بغداد مركز خلافت عباسيان افتتاح گرديد . نظامالملك در شهرهايى چون موصل ، بصره ، نيشابور اصفهان ، بلخ ، مرو ، آمل و هرات چند مؤسسه ديگر را نيز بنيان نهاد كه بدانها نيز نظاميه مىگفتند . اين مؤسسات داراى كتابخانه نيز بودند . « 1 »
مدرسهء نظاميه بغداد بزرگترين و مشهورترين مدرسهاى بود كه نظامالملك تأسيس كرد . شمار كتابهاى اين مدرسه به چهارصد هزار جلد تخمين زده مىشد . توسعهء كتابخانهء نظاميه تنها مرهون بخششهاى نظامالملك نبود ، بلكه بسيارى از دانشپژوهان و ثروتمندان بغداد بنا به رسم و عادت عمومى ، كتابخانه خصوصى خود را ضمن وصيت ، به كتابخانهء نظاميه بغداد اهدا مىكردند .
اما كسى كه اين كتابخانه را احيا و به طور كامل نوسازى نمود ، الناصر لدينالله ( خلافت از سال 575 تا 622 ق ) يكى از خلفاى عباسى بود . به طور كلى كتابخانهء مدرسهء نظاميه حدود چهار قرن دوام يافت . « 2 »
در فتنهء مغول نهتنها شمارى از دانشمندان كشته شدند ، بلكه مساجد و مدارس و ابنيهء متبركه و موقوفات و كتابخانهها نيز طعمهء يغما و چپاول گشت و برخى دانشمندان نيز كه از اين واقعهء مهيب ، جان بهدر برده بودند ، متوارى شدند .
اما با وجود اين همه فتنه و تخريب ، آثار علمى و ادبى به طور كامل محو نگشت و پس از
هامش
( 1 ) . محمد مكى السباعى ، نقش كتابخانههاى مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 159 و 160 .
( 2 ) . همان ، ص 160 و 161 .