بطليموس وجود داشت كه بر روى آن نوشته شده بود : « اين كُره به فرمان خالدبن يزيدبن معاويه حمل شده است . » « 1 »
نهضت ترجمه از عهد منصور خليفهء عباسى آغاز شد و سپس خلفاى ديگر عباسى نيز كار وى را پى گرفتند . « 2 » به نوشتهء ابنخلدون ، منصور كسى را نزد پادشاه روم فرستاد تا كتب رياضيات را پس از ترجمه به عربى براى وى بفرستد . او نيز كتاب اقليدس و برخى از كتب طبيعيات را براى خليفه ارسال داشت . مسلمانان با مطالعه اين آثار ، شوقى وافر يافتند تا به ديگر علوم نيز دست يابند . كتاب اقليدس - كه از اركان علوم هندسى است - نخستين كتابى است كه در روزگار منصور از يونانى به زبان عربى برگردانده شد . « 3 » در دوران هارون ، ترجمه رواج بيشترى گرفت ؛ زيرا وى با تصرف برخى از شهرهاى بزرگ روم ، به كتابهاى ارزشمندى دست يافت . او فرمان داد از كتابهاى يونانى هرچه بهدست آيد ، ترجمه كنند . پوشيده نماند تشويق برمكيان و پاداشهاى فراوان آنان نيز در رواج ترجمه تأثيرى بسزا داشت . « 4 »
مأمون كه به امر ترجمه و ترويج آن توجه بسيار داشت ، كسانى را به قسطنطنيه فرستاد تا كتابهاى كمياب فلسفه ، هندسه و طب را بياورند . البته در اين ميان بسيارى از كتابها به همت كسانى چون محمد و احمد و حسن ، پسران ابىشاكر منجم به عربى ترجمه شد . آنان در اين راه براى كتابهاى رياضى هزينهاى بسيار كردند و در هندسه ، موسيقى و نجوم آثار گرانبهايى از خود بر جاى نهادند . همچنين آنان بودند كه حنينبن اسحاق را به دربار روم فرستادند تا كتابهاى كمياب را بياورد . در دوران مأمون ، رياضىدانهاى بزرگى برخاستند كه محمدبن موسى خوارزمى از آن جمله است . وى نخستين كسى بود كه دربارهء جبر ، مطالعاتى منظم داشت و آن را از حساب جدا نمود . « 5 »
هامش
( 1 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ج 3 ، ص 552 ؛ بنگريد به : ذبيحالله صفا ، تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى .
( 2 ) . حنا الفاخورى و خليل الجر ، تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ص 334 .
( 3 ) . بنگريد به : عبدالرحمن بن خلدون ، المقدمه ، ج 1 ، ص 480 ، 485 و 486 .
( 4 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ سياسى اسلام ، ج 2 ، ص 297 ؛ بنگريد به : علىاكبر فياض ، تاريخ اسلام ، ص 256 .
( 5 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ سياسى اسلام ، ج 2 ، ص 298 .