يكى از اولين شاخههاى مهم در جامعهء اسلامى ، پيدايش حرفهء جديد وراقى بود كه در پى فراوانى كاغذ در جوامع مختلف اسلامى پديد آمد . وراق به تجارت كاغذ مىپرداخت و گاه دستنوشتههايى را استنساخ مىكرد و به مشتريان خود مىفروخت . پيشهء وراقى اندكى پس از ورود فن كاغذسازى به جهان اسلام شروع شد .
به احتمال ، بغداد اولين شهر بزرگى بود كه كتابفروشىهاى وراقان در آن پديدار گشت و با گسترش كاغذ نيز شمار اين مغازهها در سراسر سرزمينهاى اسلامى رو به فزونى نهاد . كتابفروشان و كاغذفروشان ، افزون بر تجارت گاهى نويسنده نيز بودند ؛ چنان كه برخى از وراقان دانشمند مانند ابننديم و ياقوت ، آثارى بس گرانبها نيز آفريدند . « 1 »
د ) نهضت ترجمه
پيشتر اشاره شد كه رواج صنعت كاغذ سبب ايجاد كتاب ، توسعهء كتابخانهها و از سويى موجب نهضت ترجمه گرديد .
اولين ترجمه به زبان عربى از سوى خالدبن يزيدبن معاويه صورت گرفت . وى برخى از فلاسفه و دانشمندان يونانى مقيم مصر را براى ترجمهء كتب عربى فراخواند . « 2 »
خالد پس از مرگ برادرش معاويه دوم نامزد خلافت بود ، ولى مروانبن حكم او را كنار زد و بدينترتيب خلافت از سفيانيان به مروانيان انتقال يافت . در آن زمان علم كيميا ( شيمى ) در مدرسهء اسكندريه رواج بسيار داشت . از اينرو ، خالد برخى از فارغالتحصيلان آن مدرسه را به شام آورد تا به او درس شيمى بياموزند .
خالد چون آن علم را فراگرفت ، درصدد ترجمهء كتابهاى شيمى به عربى برآمد . به همينرو ، مردى به نام استيفان قديم به امر وى شيمى را براى نخستين بار به عربى ترجمه نمود . خالد به نجوم نيز علاقه داشت ، از اينروى مقدارى وسايل ستارهشناسى نيز براى خويش فراهم ساخت . در قرن چهارم هجرى در كتابخانهء قاهره يك كُره مسى از كارهاى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 69 و 70 .
( 2 ) . اسحاق بن محمد بن نديم ، الفهرست ، ص 303 .