مانند سيسيل و آندلس نيز اين صنعت راه يافت . « 1 » گوستاو لوبون دراينباره مىنويسد : « در قرون وسطى تا مدتى نوشتههاى مردم اروپا بر روى پوست بوده است و آن به قدرى گران تمام مىشد كه باعث جلوگيرى و وقفه در انتشار كتب مىگرديد و گاه نيز به حدى ناياب مىشد كه كشيشهاى روم و يونان ، كتابهاى قديمى بسيار ضخيم را جمع نموده ، حروف و كلمات آنها را حك كرده و روى صفحاتشان مطالب خود را مىنوشتند . » « 2 »
ارتباط با چين ، مسلمانان را قادر ساخت تا به راز توليد كاغذ پى برند . آندلس در دورهء اسلامى با فنون تهيه و تكثير انواع ورق آشنا بود و در شهر « شاطبه » « 3 » نيز كارخانههاى متعددى به توليد كاغذ و ورق مشغول بودند . ورق توليدى شاطبه نيز كه با انواع مختلف و نرخ مناسب در آندلس و خارج از آن به بازار عرضه مىشد ، شهرت بسيار داشت . شاطبه همچنان تا به امروز مركز توليد كاغذ در اسپانياست . صنعت توليد كاغذ در قرن دوازدهم ميلادى از مشرق به مراكش و از آنجا به آندلس آورده شد و در نيمهء دوم قرن سيزدهم ميلادى نيز به ايتاليا و سپس در اواسط قرن پانزدهم به آلمان انتقال يافت و مادر صنعت چاپ در عصر ماشين و بخار گرديد . « 4 »
مسلمانان پس از آنكه توليد كاغذ را فرا گرفتند ، آن را به فراوانى و به بهاى مناسب عرضه كردند و درنتيجه كارگاههاى كاغذسازى در بيشتر جوامع اسلامى داير گرديد . البته مسلمانان برخى از مواد خامى را كه چينيان بهكار مىبردند ، در اختيار نداشتند ، از اينرو از پنبه و الياف ديگر استفاده مىكردند . با پيشرفت اين صنعت مهم ، اروپاييان نهتنها ساخت كاغذ ، بلكه كشت پنبه را نيز از مسلمانان آموختند . واژه اسپانيايى
Algodon
واژه فرانسوى
Coton
كه صورت تغييريافتهء كلمهء عربى « قُطْن » است ، بيانگر اين مدعاست . بىگمان مسلمانان با صدور صنعت كاغذسازى به سراسر سرزمينهاى وسيع خود توانستند منشأ خدمات بسيار باشند . « 5 »
هامش
( 1 ) . عبدالحسين زرينكوب ، كارنامه اسلام ، ص 40 ؛ بنگريد به : زينالعابدين قربانى ، تاريخ و فرهنگ تمدن اسلامى ، ص 261 .
( 2 ) . بنگريد به : گوستاو لوبون ، تمدن اسلام و عرب ، ص 620 - 615 .
( 3 ). Jativa .( 4 ) . نورالدين آلعلى ، اسلام در غرب ، ص 260 و 261 .
( 5 ) . محمد مكى السباعى ، تاريخ كتابخانههاى مساجد ، ص 68 و 69 .