زمان اشاعهء مرض مسرى در دمشق ، خالد دستور داد كتابهاى طبى و شيمى را از كتابخانه بيرون آورده ، در اختيار مردم قرار دهند . بهجز خالد ، بسيارى از دانشمندان نيز مجموعههايى از كتابهاى مختلف داشتند . « 1 »
كتابخانههاى مساجد از اولين كتابخانههايى بودند كه مسلمانان در كشورهاى اسلامى تأسيس كردند . در اين ميان بزرگترين و شايد كهنترين كتابخانه ، كتابخانه مسجد حلب « صوفيه » است كه در مسجد جامع اموى قرار داشت . كتابخانهء صوفيه داراى مجموعهء بزرگى از كتاب بود ؛ چنان كه نوشتهاند تنها ده هزار جلد از آن را حاكم حلب ، اميرسيفالدوله ( ف 357 ق / 967 م ) وقف كرده بود . اين كتابخانه در محوطهء بخش شرقى مسجد قرار داشت . « 2 »
كتابخانههاى مساجد « قيروان » و « زيتونه » در تونس نمونههايى ديگرند . مسجد قيروان كه « عُقْبَه » نيز ناميده مىشود ، بين سالهاى 50 تا 60 هجرى بهدست فرماندهى نظامى به عقبةبن نافعى - كه شهر قيروان را بنا نهاده بود - تأسيس شد . مسجد قيروان كه مدتها پيش از مسجد الأزهر قاهره بنا شده بود ، همواره يكى از مراكز عمدهء فرهنگى و آموزشى در آفريقاى شمالى بهشمار مىرفت . آموزش عمومى در مسجد قيروان بود كه حتى زنان در امور آموزشى آن شركت داشتند .
در مسجد عقبه در قرن سوم هجرى كتابخانهاى تأسيس شد كه در زبان مردم عادى « عتيق » ناميده مىشد . اين كتابخانه بهكرات مورد تهاجم دولتهاى مجاور قرار گرفت ، ازاينرو بسيارى از كتابهاى آن از بين رفت ، اما بهتدريج عظمت ديرينهء خود را بازيافت .
يكى از بزرگترين و باارزشترين مجموعهء كتاب در مسجد « زيتونه » ، متعلق به كتابخانه « احمديه » بود . بيشتر سلاطين و اميران خاندان بنىحفض براى نگهدارى و تقويت اين كتابخانه با يكديگر رقابت مىكردند . مشهورترين اين افراد ابوفارس عبدالعزيز بود كه مىگويند 36 هزار جلد كتاب را در سال 797 هجرى وقف آنجا كرد . « 3 »
هامش
( 1 ) . محمد مكى السباعى ، نقش كتابخانههاى مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 107 و 108 .
( 2 ) . بنگريد به : همو ، تاريخ كتابخانههاى مساجد ، ص 112 ، 113 و 116 .
( 3 ) . بنگريد به : همو ، نقش كتابخانههاى مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 204 - 201 .