گرديد . سبب شهرت اين مسجد به الأزهر معلوم نيست . برخى از مورخان بر آناند كه نام اين مسجد از كلمهء « الزهراء » لقب مشهور حضرت فاطمه ( عليها السلام ) برگرفته شده است ؛ چراكه اينان مدعى بودند از نسل اين بزرگوارند . الازهر كه هم جايگاه عبادت و هم محل اجتماع عمومى براى پيشبرد افكار فاطميان بود ، اولين كلاس خود را در سال 365 ق / 975 ميلادى تشكيل داد . « 1 »
مسجدالأقصى يكى از مساجد مهم شامات است . كتابخانهء مدرسهء ناصريه يكى از كتابخانههاى اين مسجد بود كه در يك محوطهء دو اتاقه در قسمت فوقانى « باب الرحمه » ( يكى از دربهاى آن مسجد ) قرار داشت . اين مدرسه را شخصى به نام ناصر مقدسى بنا نهاد كه به ياد فيلسوف و دانشمند ايرانى « غزالى » ناميده شد . غزالى ( ف 505 ق / 1111 م ) در همين مدرسه ، اثر مهم خود احياء العلوم را كامل كرد . البته معلوم نيست كه مدرسه ناصريه در آن زمان داراى كتابخانه بوده باشد ، اما بىشك پس از نوسازى اين مدرسه در سال 610 هجرى ، كتابخانه آنجا شكلى رسمى يافت . چنين گفتهاند كه پس از اين نوسازى سلطانعيسى ايوبى مجموعهء بزرگى از كتاب را وقف آنجا نمود . مسجدالأقصى افزون بر كتابخانهمدرسهء ناصريه ، چندين مجموعه كتاب ديگر نيز داشت : در سال 604 هجرى مدرسهء ديگرىبه نام « نحويه » بهدست سلطان عيسى ايوبى تأسيس گرديد كه داراى كتابخانهء بزرگى بود . از آن مهمتر نيز كتابخانهء مدرسهء « فارسيه » بود كه شاهزاده « فارس الباكى » آن را بنياننهاد . « 2 »
مسجدالحرام از اولين روزهاى ظهور اسلام به مركزى براى متعلمان و معلمان بدل گرديد . گفتهاند هنگامى كه پيامبر ( ص ) وارد مكه شد ، آموزش اصول اسلام را برعهده صحابى خود سعدبن معاذ گذارد و همچنين روايت كردهاند كه صحابى ديگر ، عبداللهبن عباس نيز در مسجدالحرام مىنشست و به بيان فقه و حديث و تفسير قرآن مىپرداخت .
مسجدالحرام بهعنوان يكى از مراكز اوليه آموزش عمومى ، ازجمله نخستين مساجدى بود كه مجموعههايى از كتب گوناگون داشت كه يكى از اولين آنها كتابخانه مالكى بود . اين
هامش
( 1 ) . همان ، ص 104 و 105 .
( 2 ) . محمد مكى السباعى ، نقش كتابخانههاى مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 213 .