كتابخانه كه تاريخ تأسيس آن به قرن پنجم هجرى و شايد پيشتر بازمىگردد ، چندين گنجه كتاب داشته است .
مدرسهء شرابيه ، سمت راست درب قديمى بابالسلام قرار داشت كه بخشى از محدودهء حرم بود . اين مدرسه كه در سال 632 هجرى بهدست شرفالدين شرابى - از اميرزادگان عباسى - بنا گرديد ، كتابخانهء بزرگى داشت كه تا پايان قرن دهم هجرى فعال بود ، اما بيشتر مجموعهء كتب باارزش آن مفقود شد . « 1 »
كتابخانهء ديگر مسجدالحرام كه اهميت بسيار داشت ، كتابخانه مدرسهء « قايتباى » بود . اين مدرسه - كه در سال 882 هجرى بهدست ابنالزمان در نزديكى شرابيه بنا گرديد - از يك سالن بزرگ سخنرانى و 72 حجره يا اتاق نشيمن تشكيل مىشد . « 2 »
معروفترين كتابخانهء مسجدالحرام ، كتابخانهء سليمانيه بود كه بهدست سلطان عبدالمجيد عثمانى ( 1278 - 1239 ) تأسيس گرديد . اين كتابخانه دو هزار جلد كتاب داشت كه وى اغلب آنها را از استانبول فرستاده بود . بيشتر اين مجموعهء باارزش كه در كتابخانهاى واقع در زمينى پست در پشت چاه زمزم قرار داشت ، بر اثر سيل وحشتناكى در سال 1278 هجرى از بين رفت . در سال 1299 هجرى محوطه جديدى براى مخزن مركزى مسجد اختصاص يافت . اين كتابخانه كه در بالاى « بابالدُريبه » واقع است و از آن زمان به مكتبة الحرم معروف شده ، در آغاز كتابهايى را دريافت كرد كه از سليمانيهء ويران برجاى مانده بود ، اما بهتدريج چندين مجموعهء كتاب ديگر نيز بدان افزوده شد . در اين ميان ، مجموعههايى بود كه امير مكه شريف عبدالمطلب ، شيخ صالح عطارجى و شيخ عبدالحق هندى وقف كرده بودند . همچنين نقل شده است كه در سال 1346 هجرى كتابهاى يكى از كتابخانههاى مسجدالحرام نيز به اين مخزن مركزى انتقال يافت . « 3 »
در مسجدالنبى نيز مانند مسجدالحرام ، مجموعههايى از كتب گوناگون وجود داشت كه از مشهورترين آنها مخزن مركزى بود كه اكنون به « مكتبة الحرم النبوى » معروف است . اين
هامش
( 1 ) . همان ، ص 112 ، 113 و 116 .
( 2 ) . همان ، ص 117 و 118 .
( 3 ) . همان ، ص 219 .