يكى از بزرگترين و كهنترين مساجد دمشق ، مسجد اموى است كه وليدبن عبدالملك در سال 96 هجرى آن را ساخت . اين مسجد چندين مجموعه كتاب داشت كه از مهمترين آنها كتابخانه « قبة المال » بود . اين كتابخانه در محدودهء مركزى مسجد ( معروف به بيتالمال ) قرار داشت .
يكى از بزرگترين و مشهورترين كتابخانههاى مساجد آندلس ، كتابخانهء مسجد جامع « قرطبه » بود اين مسجد - كه بهدست وليعهد اموى ، عبدالرحمن در سال 170 هجرى تأسيس شد - داراى كتابهاى مصحف بسيارى بود كه بيشتر آنها بههنگام ورود نيروهاى شاه فرديناند دوم به اين شهر در سال 634 هجرى / 1236 ميلادى از ميان رفت . « 1 »
مسجد قرويين در شهر « فاس » مراكش ، از بزرگترين و قديمىترين مساجد شمال آفريقاست كه در سال 245 هجرى با كمك مالى زنى ثروتمند به نام فاطمه فهرى ساخته شد . اين مسجد سه كتابخانه مستقل داشت كه اولين و مشهورترين آنها كتابخانه ابوعنان بودكه به دستور سلطان مرينى ، المتوكل ابوعنان بنا شد . بيشتر ساختمان اصلى اين بنا هنوزپابرجاست ؛ ازجمله درب اصلى كه بر كتيبهء آن نام بنيانگذار و تاريخ تأسيس نقش بستهاست . پيش از ابوعنان ، ايجاد مجموعهاى از كتاب را در همان مسجد به سلطان ابويوسف يعقوب نسبت مىدهند . افزون بر اين ، كتابخانه منصوريه نيز در حدود سال 996 هجرى به امر سلطانى دانشمند به نام احمد المنصور الذهبى - از سلسلهء سعديون - بنا نهاده شد كه داراى كتابهايى گرانبها بود . قرويين بهجز فاس ، در ديگر شهرهاى مراكش نيز كتابخانه داشت . ايجاد كتابخانه در مساجد جامع تمام شهرهاى مهم بهويژه مراكز ايالات مختلف مرسوم بود . « 2 »
كتابخانه مسجد الأزهر مصر يكى از قديمىترين و متنوعترين كتابخانههاى جهان اسلام بود . اين كتابخانه در سال 361 هجرى بهدست جوهر الثقلى - از بزرگان حكومت چهارمين خليفهء فاطمى - تأسيس شد و بهتدريج به يكى از مراكز اصلى تحصيلات عالى در جامعهء اسلامى بدل
هامش
( 1 ) . همو ، تاريخ كتابخانههاى مساجد ، ص 88 .
( 2 ) . همان ، ص 89 و 90 .