اقتصار ورزد ؛ زيرا كسى كه نزد پزشكان متعددى برود ، بسيار احتمال دارد كه در معرض خطاى هر يك از آنها واقع شود ، اما يك طبيب خطايش در جنب صوابش بسيار اندك باشد . « 1 »
از دستاوردهاى رازى كه آن زمان بىسابقه بود و امروزه در همه بيمارستانهاى جهان معمول است ، يادداشتهاى روزانه از احوال بيماران و اقدامات پزشكى در مورد آنان است . اين امر بيانگر آن است كه رازى هزار سال پيش از اين ، طريقهء تجربى را وارد علم پزشكى نمود . وى در شيمى و داروسازى نيز كشفيات بسيارى داشت كه از آن جمله مىتوان به الكل و اسيد سولفوريك اشاره كرد . افزون بر اين ، رازى در امور جراحى ( همچون جراحى سنگ كليه و مثانه ) و شكستهبندى نيز مهارت داشت . او با آنكه چشمپزشك نبود ، فيستولهاى كيسهء اشك را جراحى مىكرد . « 2 »
اطلاعات رازى در علم تشريح بسيار وسيع بود . وى در مورد بيمارى اطفال كتابى نوشت كه پيشتر دراينباره اثرى نگاشته نشده بود . در كتابهاى او راههاى جديدى براى معالجهء امراض ذكر شده ؛ مانند استعمال آب سرد براى تبهاى دايمى - چنان كه در علم طب جديد نيز معمول است - و همچنين استفاده از الكل و فتيله در زخمها و تأثير حجامت در كاهش سكته . « 3 »
آثار رازى مشتمل بر 130 عنوان كتاب ، 38 مقاله و دو اثر شعرى است . « 4 » از معروفترين آثار وى مىتوان به المنصور « 5 » - كه آن را به حاكم خراسان هديه داد - و بردالساعه ( مداوا در يك ساعت ) اشاره نمود . او درباره بيمارى نقرس ، رماتيسم ، نفخ ، سنگ كليه ، سنگ مثانه و سنگ كيسه صفرا و نيز درخصوص آبله و سرخك مقالاتى نگاشته و در آن زمان نظرياتى
هامش
( 1 ) . التجانى الماضى ، مقدمه فى تاريخ الطب العربى ، ص 79 و 81 .
( 2 ) . اخلاق پزشكى به انضمام مختصرى از تاريخ پزشكى ، ص 322 و 323 ؛ بنگريد به : محمود نجمآبادى ، تاريخ طب در ايران پس از اسلام ، ص 411 و 412 .
( 3 ) . گوستاو لوبون ، تاريخ تمدن اسلام و عرب ، ص 609 و 610 .
( 4 ) . مرحوم شيخ آغابزرگ تهرانى در كتاب الذريعه ، آثار وى را بر شمرده است . ( الذريعه ، ج 2 ، ص 319 و 489 و ج 4 ، ص 64 . )
( 5 ) . مقالات نخستين اين كتاب درباره ورود به علم طب و شكل اعضاى بدن است .