را مطرح نموده كه باعث شگفتى دانشمندان قرون اخير گرديده است . پس از مرگ رازى ، شاگردانش آثار پراكندهء وى را در كتاب الحاوى گردآوردند . مقالات اين كتاب به قدرى زيادبود كه تأليف دو جلد از آن شصت سال به طول انجاميد . « 1 » در اين كتاب جزئيات تشخيص و مداوا و مشخصات بيمار و همچنين كليه اطلاعات و تجربيات پزشكى يونانى ، عربى وهندى جمعآورى شده است . « 2 » وى حتى يكى از آثار خود را درباره علت زكام ( براثر بوييدنگل در فصل پاييز ) ، به استاد شيعه خود ابوزيد احمدبن سهل بلخى ( ف 243 ق ) تقديم داشته است . « 3 »
از آثار مفصل او رسالهاى است در آبله و سرخك كه در اروپا مشهورتر از ساير رسالات اوست . اصل عربى اين رساله با ترجمهء لاتين آن را نخستينبار فردى به نام چنيگ در سال 1180 ق / 1766 م در شهر لندن به چاپ رساند . « 4 »
رازى در علم كيميا نيز تحقيقاتى كرده و دراينباره چهارده مقاله تأليف نموده است . وى در اواخر عمر به سبب آبى كه در چشمانش ريخته شده بود ، نابينا گرديد . به او گفتند : چشمانت را ميل بزن . گفت : « اين كار را نمىكنم ؛ زيرا چندان به اين جهان نگريستم كه خسته شدم . » « 5 »
به نوشته ابنالنديم ، ساير تأليفات رازى از اين قرار است :
البرهان مشتمل بر دو مقاله ، الطبالروحانى در بيست فصل ، الجدرى و حصبه ، الى مَن لايحْضرهُ طبيب ، الادويه الموجوده بِكل مكان ، الطبالملوكى ، اختصار ، النبضالكبير لجالينوس ، الرد على الجاحظ فى نقضالطب ، هيئة الفين ، هيئة الكبد ، هيئة القلب ، هيئة السماخ ، الفالج ، كتاباللقوه ، اوجاعالمفاصل در 22 فصل ، اقراباذين ، تقسيمالأمراض و اسبابها و علاجاتها
هامش
( 1 ). Richard Toellner , Ilustrierte Geschichte der medizin , vol 2 , p . 600 .( 2 ) . گرهارد فتزمر ، پنج هزار سال پزشكى ، ص 114 .
( 3 ) . مصطفى نورانى ، طب اسلامى ، ص 4 .
( 4 ) . ادوارد براون ، تاريخ طب اسلامى ، ص 79 و 81 .
( 5 ) . حسان بن جلجل ، طبقاتالأطبا والحكما ، ص 153 ؛ بنگريد به : حسن ابراهيم حسن ، تاريخ سياسى اسلام ، ج 3 ، ص 695 .