خطى ( مانند تره ) ، سبز رنگ و به طول در حدود 10 سانتىمتر است كه به طور مستقيم از يك پياز سفت - كه غدهء زيرزمينى زعفران است - بيرون مىآيند . گلهاى زعفران ، ارغوانى و بهشكل قيف با لوله دراز و باريك است كه به شش قسمت منتهى مىگردند كه در ميان آن ، سه پرچم ( نرينه ) خامه ، كلاله و تخمدان قرار دارد . خامهء دراز يا ميلهء آلت مادهء گُل ، به كلالهء سه شاخهاى ختم مىشود . اين كلاله ، خود زعفران را تشكيل مىدهد كه بهصورت اليافى به رنگهاى قرمز و نارنجى است . زعفران بسيار مرغوب ، فقط قسمت كلالهء گُل ، يعنى بخش انتهايى خامه است كه چيده مىشود ، ولى اغلب خود ميلهء خامه را نيز با كلاله مىچينند و با زعفران مخلوط مىكنند كه آن را نامرغوب مىسازد .
زعفران داراى طعمى تلخ و عطرى قوى است . تكثير زعفران به طور معمول در اواخر تير و اوايل مرداد از طريق كاشت پياز آن صورت مىگيرد . زعفران در آب و هواى گرم ، رشد بهترى دارد . اين گياه در اسپانيا ، كشمير هندوستان و ايران ( در مناطقى از خراسان و قائنات ) كاشته مىشود . « 1 » بهترين زعفران ، آن است كه تر و تازه و خوشرنگ و تند و خوش بوى باشد و زردرنگ وچسبيده و خُرد نيز نباشد .
خواص درمانى : زعفران ، گرم و خشك ، محلل و اندكى قابض است . چون بخورند يا بر اندام بمالند ، اندامهاى داخلى را تقويت نمايد و گرفتگىهاى جگر و رگها را بگشايد . اين گياه ، مدر بول است و چهره را نيكو كند . روغن زعفران براى تشنج و سختى رَحِم مفيد است و اعصاب را آرامش بخشد و حرارت غريزى و دل را نيز قوى گرداند . « 2 » ناگفته نماند مصرف زياد آن نيز زردى مىآورد .
اين گياه ، عفونت را مىزدايد و درون را تقويت مىكند و رنگ و روى را صفا داده و ورم را مىگدازد و ديده را جلا مىبخشد . زعفران مانع از ريزش اشك چشم شده و تيرگى آن را بر طرف مىسازد و به چشم كشيدن آن نيز كبودى چشم را - كه از بيمارىها پديد آمده باشد - درمان مىكند . بيمارانى كه از التهاب حجاب حاجز ( ديافرگرام ) و پيچش شكم رنج مىبرند ،
هامش
( 1 ) . حسين ميرحيدر ، دايرهءالمعارف گياهى ، گنجينهء اسرار گياهان ، ص 372 - 370 .
( 2 ) . بنگريد به : موفقالدين ابومنصور علىالهروى ، الأبنيه عن حقايقالأدويه ، ص 150 .