پس اگر رودخانهاى كه از بستر قبلى خود منحرف گرديده است و در نتيجهء آن ، بين زمين آباد قبلى و رودخانه مقدار زمينى باقى بماند ، هر كس آنجا را زودتر احياء نمايد مالك آن مىگردد ، و صاحب زمين احياء شدهء قبلى حق ممانعت از او را ندارد .
مسأله 14 - اشكالى ندارد كه حريم قنات پانصد ذرع و يا هزار ذرع باشد و آن مال صاحب قنات نيست . و او جز اينكه از ديگران در حفر قنات در حدود حريم جلوگيرى نمايد حق ديگرى نسبت به آن ندارد ، و نمىتواند مانع از تصرفات سايرين در آن گردد .
ظاهراً حريم روستا همچنين است و ملك روستائيان نيست . و آنها تنها نسبت به آن حق اولويت دارند ، به خلاف حريم نهر و يا خانه كه ممكن است ملك صاحب آنها باشد ، اگر چه ملك بودن آن خالى از وجه نيست . پس به مالك خانه و شهر جايز است كه حريم ملك خود را بفروشد .
مسأله 15 - حريمهايى كه تا كنون ذكر شد تنها در جايى است كه آنها در زمين موات ايجاد شده باشند ، و اطراف آنها هم موات باشد ، امّا املاكى كه اطراف آن ملك ديگرى است ، حق حريم ندارند . پس اگر دو نفر مالك كه زمينهاى كنار هم دارند ؛ يكى از آنها در زمين خود ديوار و يا نهرى ايجاد كند ، نه نهر و نه ديوار در ملك غير حريم ندارند ، همچنين اگر يكى از آنها در ملك خود قنات و يا چاه حفر كند ديگرى هم مىتواند در ملك خود قنات و چاه حفر نمايد . حتى اگر فاصلهء معين شده بين آنها كمتر از حد حريم باشد .
مسأله 16 - جمعى از فقها گفتهاند كه بر هر يك از مالكينى كه مجاور هم هستند ؛ جايز است كه در ملك خود هر گونه تصرفاتى را انجام دهند و هر زمانى كه خواست مىتواند تصرفات را اعمال نمايد حتى اگر به ضرر مالك مجاور او باشد ، امّا قبول اين فتاوى مشكل است و احتياط آن است كه بگوييم كه تصرفاتى كه باعث ضرر همسايه مىگردد جايز نيست . و اين عدم جواز هم خالى از قوت نيست . مگر آنكه ترك آن كار موجب ضرر و حرج گردد كه فقط در اين صورت جايز است ، مانند اينكه در خانهء خود چيزى را آن قدر محكم بكوبد كه خانه همسايه را به لرزه اندازد ، و خلل و ضررى به آن وارد آورد .
و يا آب را در خانهء خود خيره كند و باعث خراب و ضرر رساندن به همسايه گردد و يا اينكه نزديك چاه آب همسايه ، چاه مستراح و فاضلاب بكند و با اين شيوه ، آب همسايه هم فاسد گردد . بلكه اگر چاه آبى را نزديك چاه آب همسايه حفر نمايد كه باعث كم شدن آب آن چاه گردد نيز همين حكم را دارد . امّا اگر اين كمبود آب همسايه به اين خاطر باشد كه چاه همسايه عميق بوده و چاه همسايه در قسمتى واقع است كه آبهاى زيرزمينى به آن طرف جريان دارد ، يعنى قبل از آنكه به چاه همسايه برسد و آن چاه آبها
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 321
مساهمون: السيد الخميني
ص٣٢١